Кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилати: "хитай һөкүмити кишилик һоқуққа дуняви тәһдит"

Мухбиримиз ирадә
2020-01-15
Share
Human-Rights-Watch-Report-2020.jpg Кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилатиниң 2020-йиллиқ дуня кишилик һоқуқ вәзийити һәққидики доклатиниң исми "хитай һөкүмити кишилик һоқуққа дуняви тәһдит" дәп аталған. 2020-Йили 14-январ.
hrw.org

Кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилати дуняниң һәрқайси җайлиридики кишилик һоқуқ вәзийити баһалап чиқилидиған йиллиқ доклатини 14-январ күни ню-йорктики мәркизидә елан қилди.

2020-Йиллиқ доклатниң исми болса "Хитай һөкүмити кишилик һоқуққа дуняви тәһдит" дәп аталған. Доклатниң исмидинла мәлум болғинидәк кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилати дуня җамаәтчиликини вә һәрқайси һөкүмәтләрни хитайниң дунядики демократийәдин ибарәт бу асасий еқимға пәйда қиливатқан тәһдити һәққидә агаһландурди. 

Мәзкур органниң директори кән рос доклатниң елан қилиниш мунасивити билән мәхсус баянат елан қилди. 

У баянатида: "хитай һөкүмитиниң өз һакимийитини бесим қилиш арқилиқ сақлап келиватқанлиқини, хитайниң әмди бу күчини дуняниң башқа җайлиридиму ишлитишкә урунуватқанлиқини тәкитлиди вә "хитай һөкүмити зор көләмлик назарәт системиси бәрпа қилиш арқилиқ, мутләқ контроллуқни ишқа ашурди. Әмдиликтә у иқтисадий вә дипломатик күчидин пайдилинип туруп, уни зулум сиясити үчүн җавабкарлиққа тартмақчи болуватқан йәршариви тиришчанлиқларни йоқ қилмақчи болуватиду. Хәлқаралиқ кишилик һоқуқ системисини қоғдап қелиш үчүн һәрқайси һөкүмәтләр чоқум бирликтә бейҗиңниң һуҗумлириға қарши туруши керәк", деди. 

Хәлқара кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилатиниң хитай ишлири директори софи ричардсон бүгүн радийомизға қилған сөзидә хитай һөкүмитиниң дунядики барлиқ кишиләрниң кишилик һоқуқиға тәһдит пәйда қиливатқанлиқини билдүрди. У мундақ деди: "хитай өз ичидики 1 милярд 400 милйон кишиниң кишилик һоқуқиға тәһдит селипла қалмай, дунядики кишилик һоқуқни қоғдайдиған системини аҗизлаштуруш арқилиқ һәммә кишиниң һоқуқиға тәһдит пәйда қилмақта. Мәсилән, венсуила вә сүрийә қатарлиқ дөләтләрдики хәлқләр бирләшкән дөләтләр тәшкилатиниң арилишиши вә уларни қоғдишиға муһтаҗ болуп турғанда хитай б д т да бу һәқтики қарарларниң чиқишиниң алдини алди. Мана бу, бизниң бу қетимлиқ доклатимиз арқилиқ йорутмақчи болған муһим ноқтимиз. Һөкүмәтләр вә хәлқаралиқ органлар чоқум буниңға қарши туруши керәк". 

Доклатта, хитай һөкүмитиниң уйғур елидә бир милйондин артуқ уйғур вә башқа мусулман милләтләрни лагерға қамиғанлиқи, уларниң ген учурлирини йиғип, зор санлиқ мәлумат амбири қурғанлиқи, ата-анилири лагерларға соланған балиларниң "ятақлиқ мәктәпләр" гә йиғивелинғанлиқи, лагер тутқунлириниң нөвәттә завутларда мәҗбурий әмгәккә селиниватқанлиқидәк мәзмунлар тәпсили орун алған. 

Кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилати директори кән рос баянаттики сөзидә уйғур елидә йолға қоюлған лагерларға қарита хәлқарада йетәрлик инкас чиқмиғанлиқини билдүрди. У; "хитай һөкүмити ‹бир бәлвағ бир йол қурулуши' вә башқа қурулушларни вәдә қилип, бир қисим дөләтләрниң сүкүтини сетивалғанлиқини, хитайниң йәнә һәрқайси һөкүмәтләр вә ширкәтләрни хитай базиридин чәкләш тәһдити арқилиқ җимиқтуруватқанлиқини тәкитлиди. У йәнә бирләшкән дөләтләр тәшкилатиниңму кишилик һоқуқ үчүн бир аваз болуштәк алаһидиликиниң хтиайниң зәрбисигә учриғанлиқи вә буниңда хитайниң бәлгилик нәтиҗә қазанғанлиқини әскәртип: "һәтта б д т баш секритари антонию гутрәс чеғида хитай һөкүмитини шинҗаңдики мусулманларға қаритилған зор көләмлик тутқунни аяқлаштурушқа очуқ-ашкарә һалда чақиришни рәт қилди", деди. 

У сөзидә: "бу вақит, хитайниң дунядики кишилик һоқуқ системисиға қиливатқан һуҗумини аяқлаштурудиған вақиттур" дәп чақириқ қилди. 

Кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилати әсли бу йиллиқ доклатини 6 айдин бери бейҗиң һакимийитигә қарши демократик намайишлар давам қиливатқан хоңкоңда елан қилишни пиланлиған болсиму, мәзкур органниң директори кән рос 12-январ күни хоңкоң айродромидин киргүзүлмигән. 13-январ күни хитай ташқи ишлар баянатчиси гең шуаң бу һәқтә бәргән баянатида: "бир кишиниң хоңкоңға кириш-кирмәсликигә қарар бериш җоңгониң игилик һоқуқи" дейиш арқилиқ, кән росниң хоңкоңға киришиниң әсли бейҗиң һөкүмитиниң қарари билән болғанлиқини испатлиған. Арқидин йәнә, хитайниң һөкүмәт авази "йәршари вақти гезити" мәхсус кән рос вә униң тәшкилатиға һуҗум қилип: "кән рос, у вә униң тәшкилатиниң хитайда қарши елинмайдиғанлиқини билиши керәк. Кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилати хитайниң кишилик һоқуқ җәһәттики тәрәққиятини көрмәскә салди" дегән. Кән рос шу күни тивиттир арқилиқ буниңға инкас қайтуруп: "шундақ мән хитайниң шинҗаңдики бир милйондәк мусулманни тутқун қилиш, назарәт дөлити қуруш, өктичи авазларни җимиқтуруш, хоңкоңниң демократийәсини чәкләштәк аталмиш кишилик һоқуқ "тәрәққиятлири" ни тәнқид қилғанлиқимиз үчүн хоңкоңдин чәклиди" дегән.

Мәлум болушичә, хитай һөкүмити 14-январ күни ню-йорктики доклат елан қилинған мәйданғиму бир дипломат әвәтиш арқилиқ бузғунчилиқ қилишқа урунған. Хитай дипломат кән росниң сөзигә арилашқан болсиму, өзи мухбирларниң соаллириға җаваб бәрмәйла мәйдандин чиқип кәткән. 

Софи ричардсон ханим болса хитай бу һәрикәтлири арқилиқ дәл бизниң доклат арқилиқ демәкчи болғанлиримизни толуқ намайән қилип бәрди, дәйду. У мундақ деди: 

"хитай һөкүмити өткән бир қанчә күндики һәрикәтлири арқилиқ бизниң демәкчи болғанлиримизни испатлиди. Хоңкоңниң қануниға асасән чеградин киргүчиләргә хоңкоң қарар бериду вә башқуриду, хитай әмәс. Бирақ, кән росниң хоңкоңға киришигә тосқунлуқ қилиш вә ню-йорктики ахбарат елан қилиш йиғинида кашила чиқириш арқилиқ бейҗиң дәл бизниң демәкчи болғанлиримизни йорутуп бәрди". 

Софи ричарсон сөзидә йәнә бу доклатниң әмәлийәттә һәрқайси һөкүмәтләр тәрипидин аллиқачан һес қилинған тәһдитниң муәййәнләштүрүлгәнликини әскәртип: "доклатимизниң һәрқайси һөкүмәтләрни хирисқа қарши туруш үчүн риғбәтләндүрүшини үмид қилимиз", деди.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт