Б д т ниң тән җазасиға қарши комитети идрис һәсәнни хитайға қайтурушқа қарши вақитлиқ тәдбир қолланди

Мухбиримиз әркин
2021.12.20
Маракәш соти идрис һәсәнни хитайға қайтуруп бериш тоғрилиқ қарар чиқарған Компютер инженери вә уйғур кишилик һоқуқ паалийәтчиси идрис һәсән әпәнди маракәшкә меңиштин бурун. 2021-Йили июл, түркийә.
RFA/Azigh

Б д т кишилик һоқуқ кеңишиниң тән җазасиға қарши туруш комитети маракәш сот мәһкимисиниң маракәштә тутқунда туриватқан уйғур паалийәтчи идрис һәсәнни хитайға қайтуруп беришкә йешил чирағ йеқишиға қарши һәрикәткә өткән. Тән җазасиға қарши туруш комитети өткән һәптиниң ахири идрис һәсәнниң делосиға арилишип, өзиниң хәлқара әһдинамиләрдики вақитлиқ тәдбир қоллиниш механизмини ишқа салған.

Мәлум болушичә, маракәш б д т тән җазасиға қарши туруш әһдинамисигә имза қойған дөләт болуш сүпитидә б д т тән җазасиға қарши туруш комитетиниң идрис һәсәнни хитайға қайтурушни вақитлиқ тохтитиш тоғрисидики тәлипигә 6 ай ичидә җаваб бериши керәк икән.

Тән җазасиға қарши туруш комитети 16-декабир маракәш даирлириға йоллиған тәләпнамисидә “һәр қандақ бир дөләтниң һәрқандақ кишини қайтурулидиған дөләттә қийин-қистаққа учраш хәвпигә дуч келидиғанлиқиға аит ‛маһийәтлик асаси‚ болған һаман, өз земинидин қоғлап чиқириш, қайтуруш яки башқа шәкилләрдә йөткәшкә һоқуқи һоқуқи йоқлуқи” әскәртилгән.

Тән җазасиға қарши туруш комитетиниң ейтишичә, маракәшниң идрис һәсәнни хитайға қайтуруш қарари “шәхскә қарита һәрқандақ шәкилдики баһалаш елип бармиған, хәвпни дәңсәп бақмиған әһвалда елинған” болуп, бу “хәлқара һоқуқ вә мусапирлар қанунидики мутләқ қайтурушқа болмайдиғанлиққа аит бәлгилимиләргә очуқ-ашкара хилаплиқ қилиш” һесаблинидикән. Б д т ниң тән җазасиға қарши туруш комитети өзлириниң вақитлиқ тәдбир елиш механизмини “кишилик һоқуқ қоғдиғучилирини мудапиә қилиш тәшкилати” билән “оттура-шәрқ вә шималий африқа кишилик һоқуқ гурупписи” ниң тәлипигә бинаән ишқа салған.

“кишилик һоқуқ қоғдиғучилирини мудапиә қилиш тәшкилати” ниң паалийәт ишлири директори лавра хартниң көрситишичә, маракәшниң б д т тән җазасиға қарши туруш әһдинамисигә имза қойған бир дөләт болуш сүпитидә бу комитетниң тәлипигә әмәл қилиш мәҗбурийити бар икән.

Лавра харт 20-декабир бу һәқтики зияритимизни қобул қилип мундақ деди: “биз бу тәләпни тән қазасиға қарши туруш комитетиға сунған. Әлвәттә, биз бу комитетниң бу қарарға келишидин бәк хушал болдуқ. Буниңда б д т дики башқа мутәхәссисләрму әгәр у хитайға қайтурулса зор хәвпкә учрайдиғанлиқи ениқ икәнликини билдүрди. Мана әмди маракәш қануни җәһәттин тән җазасиға қарши туруш комитетиниң вақитлиқ тәдбиригә әмәл қилиш мәсулийити бар. Шуңа биз маракәшниң хәлқара мәҗбурийитини ада қилип, сотниң қарарини иҗра қилишни тохтитишни, б д т тән җазасиға қарши туруш комитетиниң дело ‍үстидин толуқ тәкшүрүш елип беришиға һәмкарлишишини үмид қилимиз.”

Бу йил 7-айда маракәшниң касабиланка хәлқара айродромида тутуп қелинған идрис һәсән, маракәш сотида сотланған. Униң соти йеқинқи 5 ай ичидә 5 қетим кечиктүрүлгән. Интерпол йәни хәлқара сақчи тәшкилати униңға чиқарған қизил ташлиқ тутуш буйруқини бикар қилған болсиму, бирақ маракәш әрзийәт соти өткән һәптә һөкүм чиқирип, униң хитайға қайтурулушиға йешил чирағ яққан. Әрзийәт сотиниң қарари ахирқи һөкүм болуп, буниң юқири дәриҗилик маракәш сот мәһкимилиригә әрз қилиш йоли етилгән.

Идрис һәсәнниң маракәш-хитай арисидики алмаштуруш келишимигә асасән хитайға өткүзүп берилиш хәвпи вақит мәсилисигә айланған. Буниң билән бу делодики бирдин бир үмид б д т кишилик һоқуқ миханизимида қалған. Б д т тән җазасиға қарши туруш комитети бу әһвалда вақитлиқ тәдбир қолланған иди. “кишилик һоқуқ қоғдиғучилирини мудапиә қилиш тәшкилати” дики лавра хартниң ейтишичә, дөләтләр арисидики өз-ара өткүзүп бериш яки дипломатик капаләтләр бу дөләтләрни хәлқара кишилик һоқуқ вә мусапирлар қанунлирида үстигә алған мәҗбурийитидин хали қилмайдикән.

Лавра харт мундақ дәйду: “яқ, мениң яқ дегиним, дөләтләр арисидики ‍өзара келишимләр уларниң хәлқара әһдинамиләрдә үстигә алған мәҗбурийәтлиридин хали қилмайду. Әмәлийәттә 4 нәпәр б д т мустәқил мутәхәссисиниң ‍өткән һәптидики баянатини оқусиңизму ну нуқта алаһидә тәкитләнгән. Униңда мутәхәссисләр дөләтләр арисидики өзара өткүзүп бериш яки дипломатик капаләтләр бу дөләтләрни уларниң хәлқара кишилик һоқуқ вә мусапирлар қанунида үстигә алған мәҗбурийәтлиридин, болупму қайтурмаслиқ принсиплиридики мәҗбурийитидин хали қилмайдиғанлиқини тәкитлигән”.

Биз 20-декабир маракәшниң вашингтондики әлчиханиси вә б д т тән җазасиға қарши туруш комитети билән алақиләшкән болсақму, бирақ маракәш әлчиханисиниң ахбарат әмәлдари телефонимизни алмиди. Б д т тән җазасиға қарши туруш комитети соалимизға җаваб беришкә тиришидиғанлиқини ейтқан болсиму, лекин һазирға қәдәр инкас кәлмиди. Биз йәнә идрис һәсәнниң маракәшлик адвокати алақиләштуқ. Адвокат милод кандил, маракәшниң идрис һәсәнни хитайға өткүзүп бериш-бәрмәсликни техи қарар қилмиғанлиқи, лекин мәсилиниң “мүшкүл” икәнликини билдүрди.

Милод кандил тәрҗиманниң вастисида мундақ дәйду: “қара техи елинмиди. Биз б д т ниң тәлипигә қарита пикир билдүрмәймиз. Буниңға қарита бизниң һечқандақ җавабимиз йоқ. Лекин мәсилә мүшкүл”.

У немә үчүн мәсилини бундақ мүшкүл, дәп қарайдиғанлиқи һәққидики соалимизға “чүнки, буниңға қарита бизниң пикир билдүрүшимиз яки җаваб беришимиз мүшкүл. Йәни биз қандақ болидиғанлиқини билмәймиз” дәп көрсәтти.

Нөвәттә, маракәшниң б д т тән җазасиға қарши туруш комитетиниң тәлипигә қачан вә қандақ қавап беридиғанлиқи мәлум әмәс. Лекин “кишилик һоқуқ қоғдиғучилирини мудапиә қилиш тәшкилати” дики лавра хартниң ейтишичә, маракәш б д т ға 6 ай ичидә җаваб бериши керәк икән. У, идрис һәсәнниң шуниңға қәдәр давамлиқ тутуп турулуши мумкинликини билдүрди.

Лавра харт мундақ дәйду: “улар(маракәшниң) 6 ай ичидә җаваб беришини күтиду. Чүнки, һазир тән җазасиға қарши туруш комитети толуқ баһалаш елип бериватиду. Комитет униң җаваб беришини тәләп қилип бәзи җиддий соаллирини әвәтиду. Уларниң буниңға җаваб бериши үчүн 6 ай вақти бар. Бу 6 ай ичидә комитет бир қарарға кәлгүчә идрис вә башқа кишиләр давамлиқ түрмидә тутуп турулиду. Бирақ һазирдин тартип биз һәл қилишқа тегишлик йәнә бир мәсилә, маракәш һөкүмитиниң тән җазасиға қарши туруш комитетиниң қарариға әмәл қилип, униң өткүзүп берилишидин сақлаштур”.

Идрис һәсәнниң делоси хитай һөкүмити уйғурларға “ирқий қирғинчилиқ” қилиниш билән әйиблиниватқан бир вақитта қаттиқ ғулғула қозғап, хәлқаралиқ бир делоға айланған. Маракәш һөкүмитиниң һәрикити бәзи ғәрб һөкүмәтлири. Парламент әзалири вә кишилик һоқуқ тәшкилатлириниң тәнқидигә учриған.

Чеграсиз мухбирлар тәшкилати 20-декабир елан қилған бу һәқтики баянатида, маракәшниң идрис һәсәнни дәрһал қоюп беришини тәләп қилған. Баянатта, “маракәш һөкүмити бу өткүзүп бериш тәлипиниң сиясий муддиасини нәзәрдин сақит қилалмайду. Әгәр идрис һәсән хитайға өткүзүп берилип, җазалашқа учриса, бу еғир мәсулийәтни үстигә алиду” дейилгән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.