Истанбулда «шәрқий түркистан җумһурийәт күни» ни хатириләш йиғини өткүзүлди

Ихтиярий мухбиримиз арслан
2019-11-11
Елхәт
Пикир
Share
Принт
1933- Вә 1944-йиллири 12-ноябир күни қурулған шәрқий түркистан җумһурийити хатириләш мурасимида профессор алимҗан инайәт әпәнди сөзлимәктә. 2019-Йили 10-ноябир, түркийә.
1933- Вә 1944-йиллири 12-ноябир күни қурулған шәрқий түркистан җумһурийити хатириләш мурасимида профессор алимҗан инайәт әпәнди сөзлимәктә. 2019-Йили 10-ноябир, түркийә.
RFA/Arslan

12-Ноябир уйғурлар үчүн муһим тарихий бир күндур. Бу күндә уйғур хәлқи икки қетим өз мустәқиллиқини дуняға җакарлап, шәрқий түркистан җумһурийитини қурған иди. Әнә шу күндин етибарән 12-ноябир күни уйғур хәлқи үчүн муһим хатирә күни болуп қалди.

10-Ноябир күни уйғур академийәси билән «уйғур һәрикити» тәшкилатиниңниң бирликтә уюштуруши билән 1933- вә 1944-йилидики шәрқий түркистан җумһурийәтлирини хатириләш йиғини өткүзүлди. Йиғинға түркийәниң һәр қайси университетлирида оқутқучилиқ қиливатқан уйғур тәтқиқатчилар вә университетларда оқуватқан уйғур оқуғучилар болуп, көп санда киши қатнашти.

Йиғин «қуран-кәрим» тилавити, шеһитларға һөрмәт билдүрүш вә «истиқлал марши» ни оқуш билән башланди. Йиғинға уйғур академийәсиниң иҗраийә рәиси абдулһәмит қарахан әпәнди риясәтчилик қилди. Йиғинда сакарийә университети тарих бөлүминиң оқуғучиси, доктор аспирант нуриддин избасар «1933-йили 12-ноябир қәшқәрдә қурулған шәрқий түркистан ислам җумһурийитиниң қурулуш җәрияни, йиқилиш сәвәблири вә тарихий пурсәтниң қолдин кетиши» дегән темида лексийә бәрди.

Арқидин 15-ноябир сипрос (қибрис) университетиниң оқутқучиси доктор шәвкәт насир «1944-йили 12-ноябир күни ғулҗида қурулған шәрқий түркистан җумһурийитиниң қурулуши, әйни вақиттики хәлқара вәзийәт вә мустәқиллиқни йоқитип қоюшниң сәвәблири» дегән темида сөз қилди.

Йиғинниң ечилиш мурасимида сөз қилған уйғур академийәсиниң рәиси, профессор алимҗан инайәт тарихта қурулған шәрқий түркистан җумһурийәтләрни әсләп мундақ деди: «1933-йили қәшқәрдә қурулған шәрқий түркистан ислам җумһурийити қурулғанлиқиниң 86 йиллиқи, 1944-йили ғулҗида қурулған шәрқий түркистан җумһурийитиниң 75-йиллиқи мунасивити билән бу икки җумһурийитимизни тәбрикләймән. Бу икки җумһурийәтниң қурулуш җәрянида әзиз җанлирини пида қилған шеһитлиримизға һөрмәт билдүримән вә муһәббәт билән әсләймән. Бу шеһитлиримизниң роһлири шат, ятқан йери җәннәттә болсун!»

Профессор алимҗан инайәт тарихта қурулған икки җумһурийәтниң уйғурларға нисбәтән әһмийити тоғрисида тохтилип, мундақ деди: «гәрчә бу икки җумһурийәтниң өмри қисқа болған болсиму, әмма шәрқий түркистанниң сиясий сәһнисидә интайин муһим әһмийәткә игә. Чүнки бүгүнки күндә бу икки мустәқил җумһурийәт шәрқий түркистанлиқларниң мустәқиллиқ ирадисини вә арзусини дуняға җакарлиған муһим бир сиясий һадисәдур. Бу җумһурийәтләр бүгүн давам қиливатқан миллий күрәшлиримизниң әң муһим илһам мәнбәсидур вә мәниви таянчидур. Бизниң буниңдин кейинки миллий мустәқиллиқ күришимизниң йолини йорутқучи вә йол көрсәткүчи интайин муһим мәниви озуқтур. Бу йолдики иш-һәрикәтлиримизгә өлчәм вә принсип болидиған муһим бир сиясий вәқәдур. Мана шу сәвәбтин бу икки алаһидә күнни һәр йили хатирилишимиз вә кәлгүси әвладлиримизға билдүрүшимиз, бу икки күнниң мәниви үлгисини уларға сиңдүрүш арқилиқ уларға кәлгүсидики сиясий нишан вә пилан йол хәритисини яшлиримизға йорутуп беришимиз керәк. Бу икки җумһурийәтниң бизниң кәлгүсимизни вә кәлгүсидики нишанимиз вә йол хәритимизни өгиништә бизгә йол көрсәткүч компас икәнликини чоңқур тонуп йәттуқ.»

Йиғинда сөз қилған доктор аспиранти нуриддин избасар әпәнди 1933-йили қәшқәрдә қурулған шәрқий түркистан ислам җумһурийитиниң қурулуш җәряниниң 1931-йили башланғанлиқини вә қумулда башланған инқилабниң тәсири билән турпан, ақсу вә қәшқәр қатарлиқ һәр қайси шәһәрләрдә азадлиқ һәрикәтлири елип берилғанлиқи, буниң нәтиҗидә 1933-йили қәшқәрдә шәрқий түркистан ислам җумһурийити қурулғанлиқини билдүрди.

Йиғинда йәнә доктор шәвкәт насир әпәнди 1944-йили ғулҗида қурулған шәрқий түркистан җумһурийитиниң қурулуш җәрияни вә йиқилиш сәвәблири тоғрисида тәпсилий тохталди.

Шу күнидики йиғинда йәнә йүсүп хас һаҗип туғулғанлиқиниң миң йиллиқи мунасивити билән «уйғурларда дөләтчилик әнәниси» дегән темида муһакимә йиғиниму өткүзүлди.

Йиғинда профессор алимҗан инайәт «қутадғу биликтә тәңри тәсәввури» дегән темида, доктор раһилә қәшқәри «йүсүп хас һаҗибниң билим һәққидики нәсиһәтлириниң күнимиздики әһмийити» дегән темида, доктор мәғпирәт камал «йүсүп хас һаҗип вә у яшиған дәвр» дегән темида сөз қилди.

Доктор мәғпирәт камал ханим йүсүп хас һаҗипниң «қутадғу билиг» тики дөләтчилик идийәси һәққидә тәпсилий тохтилип өтти.

Абдулһәмит қарахан әпәнди ахирида бу йиғинниң әһмийити тоғрисида тохтилип, мундақ деди: «уйғурлар тарихта қурған дөләтләрни хатириләш билән биргә тарихта кәткән хаталиқларни йәкүнләш һәмдә савақлардин дәрс елиш бизниң йеқин кәлгүсидә қурулидиған шәрқий түркистан дөлитиниң асасини пухта селишимиз үчүн зор әһмийити бар дәп қараймән», деди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт