Икки җумһурийәтни хатириләш мурасими түркийә пайтәхти әнқәрәдиму дағдуғилиқ өткүзүлди

Ихтиярий мухбиримиз әркин тарим
2019-11-12
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Түркийә парламентидики бүйүк бирлик партийәси рәиси мустафа дәстичи әпәнди сөз қилмақта. 2019-Йили 11-ноябир, әнқәрә.
Түркийә парламентидики бүйүк бирлик партийәси рәиси мустафа дәстичи әпәнди сөз қилмақта. 2019-Йили 11-ноябир, әнқәрә.
RFA/Erkin Tarim

1933-1944-Йиллири 12-ноябирда қурулған икки җумһурийәтни хатириләш мурасими түркийә пайтәхти әнқәрәдиму дағдуғилиқ өткүзүлди.

11-Ноябир түркийәниң пайтәхти әнқәрә шәһиридә 1933-йили 12-ноябирда қурулған шәрқий түркистан ислам җумһурийити вә 1944-йили 12-ноябирда қурулған шәрқий түркистан җумһурийитини хатириләш мурасими наһайити тәсирлик өткүзүлди. Мурасим икки җумһурийәтни қуруш үчүн җенини пида қилған шеһитларға һөрмәт вә еһтирам билдүрүш үчүн бир минутлуқ сүкүттә туруш билән башланди.

Бу мурасимни дуня уйғур қурултийи, шәрқий түркистан вәхпи вә уйғур институти қатарлиқ тәшкилатлар бирликтә уюштурған болуп, мурасимға әнқәрә шәһиридики уйғурлардин сирт, түркийә парламентидики бүйүк бирлик партийәси рәиси мустафа дәстичи, «ийи», йәни яхши партийәси парламент әзаси исмаил қонҗуқ әпәнди, фаһрәттин йоқуш әпәнди, шәрқий түркистан вәхпи рәиси муһиттин җануйғур, вә дуня уйғур қурултийи муавин рәиси доктор әркин әкрәм әпәндиләр қатнашти һәм ечилиш нутқи сөзлиди.

Йиғин чақирилған әнқәрә шәһәрлик һөкүмәтниң нәҗип фазил қисакүрәк йиғин залиниң һәр тәрипигә түркийәниң байриқи билән шәрқий түркистанниң ай-юлтузлуқ көк байриқи есилған.

Йиғинниң күн тәртипигә бинаән алди билән шәрқий түркистан вәхпи рәиси муһиттин җануйғур әпәнди нутуқ сөзләп, уйғурлар үчүн зор әһмийәткә игә болған 12-ноябир күни қурулған шәрқий түркистан ислам җумһурийити билән шәрқий түркистан җумһурийитини хатириләш мурасимиға кәлгән һәр қайси партийә мәсуллири, парламент әзалири вә меһманларға рәһмәт ейтип мундақ деди: «бүгүн бизни қоллаш үчүн кәлгән һәр қайси сиясий партийә мәсуллири, парламент әзалири вә аммиви тәшкилат мәсуллириға чиң көңлүмдин рәһмәт ейтимән. Бүгүн уйғур тарихида зор әһмийәткә игә болған шәрқий түркистан җумһурийәтлирини хатириләш үчүн бу йәргә җәм болдуқ. Тарихта парлақ мәдәнийәт яратқан уйғурлар бүгүн қейин бир вәзийәттә. Лекин үмидимизни йоқатмидуқ».

Бүйүк бирлик партийәси рәиси мустафа дәстичи әпәнди ечилиш нутқида мундақ деди: «мән шуни тәкитлимәкчимәнки түркийә һөкүмити, түркийә парламент рәиси бу һәқтә һеч қандақ нәрсини баһанә қилалмайду. Хитайниң шәрқий түркистандики ишғали давамлашқан мүддәткичә хитай билән дост болалмаймиз. Хитай дөлити билән хитайлар билән түрк дөлити вә түрк миллити дост болалмайду. Мениң қериндашлирим хитайниң ишғали астида турса, хитай уларниң диниға, иппәт-номусиға чеқиливатса, хитай билән дост болсақ болмайду. Хитай түрк дөлитиниң вә түркләрниң дүшминидур. Шуңа һөкүмитимиз буниңға қарап хитайға муамилә қилиши керәк».

Арқидин «ийи» йәни яхши партийә парламент әзаси фаһрәттин йоқуш әпәнди ечилиш нутқи сөзләп өзиниң түркийә парламентиға уйғур дияридики инсан һәқ вә һоқуқлирини тәкшүрүш үчүн тәклип сунғанлиқини, лекин түркийәдә һакимийәт бешидики ақ партийә билән милләтчи һәрикәт партийәсиниң рәт қилғанлиқини баян қилип мундақ деди: «партийәмизниң рәиси мәрал ақшәнәр ханим шәрқий түркистан мәсилисини изчил һалда оттуриға қоюватиду, маңа уйғурларниң вәзийитини тәкшүрүш тоғрисида парламентқа тәклип лайиһәси сунғузди. Мәзкур лайиһә тоғрисида түркийә парламентида музакирә елип барғанда, ақ партийә билән униң иттипақдиши милләтчи һәрикәт партийәси парламент әзалири бизни қоллимиди. Бу қандақ қериндашлиқ, бу қандақ диндашлиқ?».

Чоң дадисиниң қәшқәрдин сәуди әрәбистанға, кейин түркийәгә келип олтурақлашқан бир уйғур икәнликини дегән яхши партийә парламент әзаси исмаил қонҗуқ әпәнди түркийәдә паалийәт елип бериватқан шәрқий түркистан аммиви тәшкилатларни иттипақлишишқа чақирип мундақ деди: «мениң чоң дадам қәшқәрдин әрәбистанға, у йәрдин түркийәгә келип олтурақлишип қалған икән. Мениңму тегим уйғур. Шәрқий түркистан тәшкилатлириниң һәммиси мүрини-мүригә тирәп хитайға қарши күрәш қилиши керәк. Шәрқий түркистанлиқлар ичидики иттипақсизлиқ шәрқий түркистан дәвасиға наһайити зор зиян елип келиватиду дәп қараймән. Биз уйғурларниң түркийәдики санимиз анчә көп әмәс. Бирлишишимиз керәк. Мән шәрқий түркистан җумһурийәтлирини хатириләш йиғининиң шәрқий түркистан дәвасиға пайдилиқ болушини тиләймән».

Ечилиш мурасими ахирлашқандин кейин әнқәрә университети профессори уйғуршунас сәма барутҗу өзөндәр риясәтчилик қилған илмий доклат бериш йиғини башланди. Һаҗәттәпә университети профессори тарихчи мәмәт өз әпәнди «шәрқий түркистан вә түрк дуняси», уйғур институти мудири доктор әркин әкрәм әпәнди «шәрқий түркистан җумһурийити вә хитайниң ишғали», сүтчү имам университети диний илимләр факултети оқутқучиси алимҗан боғда әпәнди болса «1933-йили қурулған шәрқий түркистан ислам җумһурийити», әнқәрә университети профессори саадәттин гөмәч әпәнди болса «уйғурларниң келип чиқиши тоғрисида тарихий һәқиқәтләр», истанбул университети оқутқучиси доктор өмәр қул әпәнди болса «шәрқий түркистан җумһурийити қурулуш алдида шең шисәйниң уйғур сиясити» темилирида илмий доклатлирини сунди. Доклат ахирлашқандин кейин улудағ университетиниң музика оқутқучиси доктор әрдәм өздәмир әпәнди даңлиқ дутар устиси абдуреһим һейитниң «учрашқанда», «нозугум» қатарлиқ нахшилирини орундап йиғин әһлиниң алқишиға еришти. Арқидин кичик муҗаһит билән әнқәрә университети уйғур тили кәспи оқуғучиси атабәй бариш шеир декламатсийә қилип бәрди.

Йиғин ахирида микрофонимизни шәрқий түркистан җумһурийәтлириниң хатириләш паалийитигә иштирак қилған әнқәрәлиқ уйғурларға узаттуқ. Уйғур академийәси иҗраийә рәиси абдулхәмит қарахан әпәнди әнқәрәдә уйғурларниң сани аз болсиму, паалийәтниң наһайити яхши өткәнликини баян қилди.

Әнқәрә университети диний илимләр кәспи оқуғучиси айшәмгүл, бу йиғинда уйғурлар 20-әсирдә қурған 2 җумһурийәт тоғрисида көп йеңи мәлуматқа игә болғанлиқини ейтти.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт