Шәкилләнгүси икки қутуп вә уйғурларниң ақивити тоғрисида анализ

Ихтиярий мухбиримиз әкрәм
2022-04-19
Share
Украина урушиниң уйғурларға көрситидиған тәсири Америка авам палатасиниң рәиси нәнсий пелоси(Nancy Pelosi) ханим америка парламент бинасида украина президенти володимир зеленский син арқилиқ сөзләштин бурун уни тонуштурмақта. 2022-Йили 16-март, вашингтон.
AP

Анализчилар русийә-украина урушиниң охшаш болмиған икки қутупни шәкилләндүрүп, дуняниң сиясий, иқтисадий күч тәңпуңлуқида өзгириш ясайдиғанлиқини илгири сүрүшмәктә.

Русийә-украина уруши хитайниң “уйғур ирқий қирғинчилиқи” сәһнисигә вақтинчә пәрдә йепип қойди. Дуняниң диққити бу уруш вә униң хәтәрлик ақивитигә мәркәзләшти. Русийә-украина уруши сәвәблик пүтүн дуня миқясида истемал буюмлириниң баһаси тез сүрәттә өсүп, хәлқниң турмушиға зор бесимлар елип кәлди. Болупму явропалиқлар өзлирини йәнә бир қетимлиқ дуня урушиниң тәһдити астида қалғандәк тәшвиш һес қилишқа башлиди.

Көзәткүчиләрниң қаришичә, гәрчә америка вә явропа дөләтлири украина урушиға биваситә қатнашмиған болсиму, русийәни мәғлуп қилип, украинани ғәлибигә ериштүрүш үчүн бу урушқа аллиқачан киришип болғандәк иди. Улар милярдлап пул, йүксәк технологийәлик қораллирини украинаға үзлүксиз әвәтип, русийәни үзүл-кесил мәғлуп қилишқа бәл бағлиғандәк қилатти. Дуня гоя хитайдин тарқалған корона вирусиға қарши күрәш қилиш билән биргә, пүтүн күчи билән йәнә русийәгә қарши күрәш қилишқа мәҗбур қалидиған бир вәзийәткә дуч кәлгәндәк иди.

Ахбарат васитилиридә бу сәвәбтинму русийә-украина уруши тоғрисида һәр күни йүзләрчә мақалиләр, миңларчә хәвәрләр елан қилинип, мәзкур урушниң ақивити мулаһизә қилинмақта. Булардин бири, германийәдә нәшрдин чиқидиған “райинфализ гезити” 15-апрел елан қилған “явропа иттипақиниң тәрәққият ярдими: хитайниң йеңи таҗавузчилиқ урушиға қарши туруш” намлиқ мақалидур. Мақалида украина урушиниң ақивитидә дуняда америка вә явропани мәркәз қилған бир қутуп билән русийә вә хитайни мәркәз қилған йәнә бир қутуп шәкиллинип, уларниң оттурисида пат арида рәсмий тоқунуш йүз беридиғанлиқидин бешарәтләр берилгән. “әйнәк” журнили 17-апрел елан қилған “милләтчилик бу дуняни ахирәткә елип бариду” намлиқ мақалидиму нато (шималий атлантик окян әһди тәшкилати) ниң йеқинда йиғин чақирип өз сепини җиддий рәвиштә кеңәйтишкә башлиғанлиқини, буниң кәлгүсидә шәкилләнгүси икки қутупниң асаси икәнликини баян қилған.

Мақалә мундақ башлиниду: “дуняда пәқәт бирла үмид қалди. У болсиму көп қатламлиқ хәлқаралиқ һәмкарлиқ. явропадики бир уруш африқида ачарчилиқ пәйда қилидиған, юқумлуқ бир кесәл бирқанчә күн ичидила пүтүн аләмгә ямрап, йилларчә давам қилидиған, бир йәрдин қоюп берилгән булғима пүткүл деңизни қаплайдиған бу дуняда, дөләтләрниң өзара һәмкарлашмақтин башқа таллиши йоқ”.

Мақалиләрдә хитай рәиси ши җинпиңниң милләтчиликни қанат яйдурушидики һәқиқий мәқситиниң уруш қозғаш икәнлики, униң “бир бәлвағ бир йол” қурулушиниң арқа пәрдисигә йеңи бир таҗавузчилиқ урушиниң йошурунғанлиқи әскәртилгән болуп, бу урушниң дуняниң қутупларға айрилиш сүритини тезлитидиғанлиқи тәкитләнгән.

Анализчиларниң баян қилишичә, русийә-украина уруши хитайни русийәгә, явропани америкаға техиму чиң бағлайдикән. Хитайниң башқа таллиши қалмайдикән. Чүнки хитай америкаға дүшмән болупла қалмай, йәнә явропа иттипақи билән болған мунасивәттиму дүшмәнлик нишаниға қарап илгирилимәктикән. Әксичә явропаниң америка билән болған мунасивити қайтидин күчийиватқан болуп, ақивәттә дуняда америка вә явропани мәркәз қилған бир қутуп билән русийә вә хитайни мәркәз қилған йәнә бир қутуп шәкиллинидикән. Бу икки қутуп арисида пат арида я иссиқ яки соғуқ мунасивәтләр уруши партлайдикән. Әгәр растинила шундақ болуп қалса, бу һал уйғурларниң тәқдиригә қандақ тәсир көрситиши мумкин?

Түркийә һаҗитәпә университетиниң оқутқучиси, истратегийә мутәхәссиси доктур әркин әкрәмниң қаришичә, дуняда бундақ икки қутуп шәкилләнгән тәқдирдә, уйғурлар мәсилиси дуня сияситиниң күнтәртипидин бәлгилик дәриҗидә узақлишиши мумкин икән. Мәркизи вашингтондики уйғур тәтқиқат мәркизиниң мудири абдулһәким идрисниң баян қилишичә, кәлгүсидә дәл шундақ икки қутупниң шәкиллиниш еһтималлиқи болғанлиқи үчүн америка нато ниң сепини кеңәйтишкә җиддий рәвиштә киришмәктикән.

Бирақ, бәзи анализчиларниң қаришичә хитай билән русийәниң кирими дуня иқтисадиниң 20 пирсәнтини, америка билән явропаниң кирими болса дуня иқтисадиниң 60 пирсәнтини игиләйдиған болуп, бу икки қутуп арисида мәйли иссиқ яки соғуқ мунасивәтләр уруши партлисун, америка вә явропани мәркәз қилған қутуп бу урушта ғалип келидикән. Чүнки улар иқтисадий җәһәттила әмәс, һәрбий қуввәт, юқири технологийә вә идеологийә җәһәттиму рәқиблиридин көп үстүн туридикән. Мубада бу қутуп растинила русийә вә хитай үстидин ғалип кәлсә, урушниң бу ғәлибиси уйғурларниң тәқдиригә қандақ тәсир көрситиши мумкин?

Д у қ берлин ишханисиниң мудири ғәюр қурбан бу һәқтә тохталғанда, шундақ бир ғәлибә вуҗудқа чиққан вақитта шәрқий түркистанниң тәқдириниң түптин өзгириши, уйғурларниң ахири азадлиққа еришиши мумкинликини илгири сүрди.

Мәлум болғинидәк, америка вә явропа әллири хелидин буян ғәрб қиммәт қаришиниң хирисқа учраватқанлиқини, әркинлик вә демократийәниң тәһдиткә йолуқуватқанлиқини, бу хирис һәм тәһдитниң асаслиқи хитай вә русийәдин келиватқанлиқини тәрғиб қилип, дуня җамаитиниң идийәсидә бәлгилик һазирлиқларни яратқаниди. Хитай һәм русийәгә қарита йүргүзүлүватқан түрлүк иқтисадий җазалар, хитайни нишан қилған тәминләш зәнҗири қанунлириниң күчийиши, пүтүн ғәрбниң енергийә һәм хам әшяда хитай вә русийәгә йөлинип қелиштин қутулуш үчүн җиддий һәрикәткә өтиши, бәлким шәкилләнгүси икки қутупниң муқәддимисидики ишлар болса керәк.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт