Shekillen'güsi ikki qutup we Uyghurlarning aqiwiti toghrisida analiz

Ixtiyariy muxbirimiz ekrem
2022-04-19
Share
Ukra'ina urushining Uyghurlargha körsitidighan tesiri Amérika awam palatasining re'isi nensiy pélosi(Nancy Pelosi) xanim amérika parlamént binasida ukra'ina prézidénti wolodimir zélénskiy sin arqiliq sözleshtin burun uni tonushturmaqta. 2022-Yili 16-mart, washin'gton.
AP

Analizchilar rusiye-ukra'ina urushining oxshash bolmighan ikki qutupni shekillendürüp, dunyaning siyasiy, iqtisadiy küch tengpungluqida özgirish yasaydighanliqini ilgiri sürüshmekte.

Rusiye-ukra'ina urushi xitayning “Uyghur irqiy qirghinchiliqi” sehnisige waqtinche perde yépip qoydi. Dunyaning diqqiti bu urush we uning xeterlik aqiwitige merkezleshti. Rusiye-ukra'ina urushi seweblik pütün dunya miqyasida istémal buyumlirining bahasi téz sür'ette ösüp, xelqning turmushigha zor bésimlar élip keldi. Bolupmu yawropaliqlar özlirini yene bir qétimliq dunya urushining tehditi astida qalghandek teshwish hés qilishqa bashlidi.

Közetküchilerning qarishiche, gerche amérika we yawropa döletliri ukra'ina urushigha biwasite qatnashmighan bolsimu, rusiyeni meghlup qilip, ukra'inani ghelibige érishtürüsh üchün bu urushqa alliqachan kiriship bolghandek idi. Ular milyardlap pul, yüksek téxnologiyelik qorallirini ukra'inagha üzlüksiz ewetip, rusiyeni üzül-késil meghlup qilishqa bel baghlighandek qilatti. Dunya goya xitaydin tarqalghan korona wirusigha qarshi küresh qilish bilen birge, pütün küchi bilen yene rusiyege qarshi küresh qilishqa mejbur qalidighan bir weziyetke duch kelgendek idi.

Axbarat wasitiliride bu sewebtinmu rusiye-ukra'ina urushi toghrisida her küni yüzlerche maqaliler, minglarche xewerler élan qilinip, mezkur urushning aqiwiti mulahize qilinmaqta. Bulardin biri, gérmaniyede neshrdin chiqidighan “Rayinfaliz géziti” 15-aprél élan qilghan “Yawropa ittipaqining tereqqiyat yardimi: xitayning yéngi tajawuzchiliq urushigha qarshi turush” namliq maqalidur. Maqalida ukra'ina urushining aqiwitide dunyada amérika we yawropani merkez qilghan bir qutup bilen rusiye we xitayni merkez qilghan yene bir qutup shekillinip, ularning otturisida pat arida resmiy toqunush yüz béridighanliqidin bésharetler bérilgen. “Eynek” zhurnili 17-aprél élan qilghan “Milletchilik bu dunyani axiretke élip baridu” namliq maqalidimu nato (shimaliy atlantik okyan ehdi teshkilati) ning yéqinda yighin chaqirip öz sépini jiddiy rewishte kéngeytishke bashlighanliqini, buning kelgüside shekillen'güsi ikki qutupning asasi ikenlikini bayan qilghan.

Maqale mundaq bashlinidu: “Dunyada peqet birla ümid qaldi. U bolsimu köp qatlamliq xelq'araliq hemkarliq. Yawropadiki bir urush afriqida acharchiliq peyda qilidighan, yuqumluq bir késel birqanche kün ichidila pütün alemge yamrap, yillarche dawam qilidighan, bir yerdin qoyup bérilgen bulghima pütkül déngizni qaplaydighan bu dunyada, döletlerning öz'ara hemkarlashmaqtin bashqa tallishi yoq”.

Maqalilerde xitay re'isi shi jinpingning milletchilikni qanat yaydurushidiki heqiqiy meqsitining urush qozghash ikenliki, uning “Bir belwagh bir yol” qurulushining arqa perdisige yéngi bir tajawuzchiliq urushining yoshurun'ghanliqi eskertilgen bolup, bu urushning dunyaning qutuplargha ayrilish sür'itini tézlitidighanliqi tekitlen'gen.

Analizchilarning bayan qilishiche, rusiye-ukra'ina urushi xitayni rusiyege, yawropani amérikagha téximu ching baghlaydiken. Xitayning bashqa tallishi qalmaydiken. Chünki xitay amérikagha düshmen bolupla qalmay, yene yawropa ittipaqi bilen bolghan munasiwettimu düshmenlik nishanigha qarap ilgirilimektiken. Eksiche yawropaning amérika bilen bolghan munasiwiti qaytidin küchiyiwatqan bolup, aqiwette dunyada amérika we yawropani merkez qilghan bir qutup bilen rusiye we xitayni merkez qilghan yene bir qutup shekillinidiken. Bu ikki qutup arisida pat arida ya issiq yaki soghuq munasiwetler urushi partlaydiken. Eger rastinila shundaq bolup qalsa, bu hal Uyghurlarning teqdirige qandaq tesir körsitishi mumkin?

Türkiye hajitepe uniwérsitétining oqutquchisi, istratégiye mutexessisi doktur erkin ekremning qarishiche, dunyada bundaq ikki qutup shekillen'gen teqdirde, Uyghurlar mesilisi dunya siyasitining küntertipidin belgilik derijide uzaqlishishi mumkin iken. Merkizi washin'gtondiki Uyghur tetqiqat merkizining mudiri abdulhekim idrisning bayan qilishiche, kelgüside del shundaq ikki qutupning shekillinish éhtimalliqi bolghanliqi üchün amérika nato ning sépini kéngeytishke jiddiy rewishte kirishmektiken.

Biraq, bezi analizchilarning qarishiche xitay bilen rusiyening kirimi dunya iqtisadining 20 pirsentini, amérika bilen yawropaning kirimi bolsa dunya iqtisadining 60 pirsentini igileydighan bolup, bu ikki qutup arisida meyli issiq yaki soghuq munasiwetler urushi partlisun, amérika we yawropani merkez qilghan qutup bu urushta ghalip kélidiken. Chünki ular iqtisadiy jehettila emes, herbiy quwwet, yuqiri téxnologiye we idé'ologiye jehettimu reqibliridin köp üstün turidiken. Mubada bu qutup rastinila rusiye we xitay üstidin ghalip kelse, urushning bu ghelibisi Uyghurlarning teqdirige qandaq tesir körsitishi mumkin?

D u q bérlin ishxanisining mudiri gheyur qurban bu heqte toxtalghanda, shundaq bir ghelibe wujudqa chiqqan waqitta sherqiy türkistanning teqdirining tüptin özgirishi, Uyghurlarning axiri azadliqqa érishishi mumkinlikini ilgiri sürdi.

Melum bolghinidek, amérika we yawropa elliri xélidin buyan gherb qimmet qarishining xirisqa uchrawatqanliqini, erkinlik we démokratiyening tehditke yoluquwatqanliqini, bu xiris hem tehditning asasliqi xitay we rusiyedin kéliwatqanliqini terghib qilip, dunya jama'itining idiyeside belgilik hazirliqlarni yaratqanidi. Xitay hem rusiyege qarita yürgüzülüwatqan türlük iqtisadiy jazalar, xitayni nishan qilghan teminlesh zenjiri qanunlirining küchiyishi, pütün gherbning énérgiye hem xam eshyada xitay we rusiyege yölinip qélishtin qutulush üchün jiddiy heriketke ötishi, belkim shekillen'güsi ikki qutupning muqeddimisidiki ishlar bolsa kérek.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet