Хитайниң икки нәпәр юқири дәриҗилик уйғур әмәлдарға өлүм җазаси бериши "әсәбийлик" дәп әйибләнди

Мухбиримиз әркин
2021-04-08
Share
Хитайниң икки нәпәр юқири дәриҗилик уйғур әмәлдарға өлүм җазаси бериши Хитай һөкүмити ишлигән "террорлуққа қарши күрәштики хирислар" намлиқ һөҗҗәтлик филимниң 4-қисмидин кәсип елинған.
Social Media

Уйғур елидики ирқий қирғинчилиқ ғәрб дөләтлириниң сиястидики муһим нуқтиға айлинип, хитай америка вә явропа әллириниң җазалишиға учраватқан мәзгилдә, хитайниң 2 нәпәр юқири дәриҗилик уйғур әмәлдарни "бөлгүнчилик", "терорлуқ" билән әйибләп өлүм җазасиға һокум қилиши хәлқарани таң қалдуруп, дуняниң диққитини йәнә бир қетим уйғурлар мәсилисигә қаратти.

Уйғур аптоном районлуқ һөкүмәтниң 6-април чақирған ахбарат йиғинида уйғур аптоном районлуқ юқири сот мәһкимиси әдлийә назаритиниң сабиқ назири, уйғур аптоном районлуқ сияси-қанун комитетиниң муавин секритари ширзат бавудун билән уйғур аптоном районлуқ маарип назаритиниң сабиқ назири саттар савутқа өлүм җазаси берилип, икки йил кечиктүрүп иҗра қилинидиғанлиқини елан қилған. Сот йәнә һәр иккилисигә сияси һоқуқидин мәңгүлүк мәһрум қилиш, барлиқ мал-мүлкини мусадирә қилиш җазаси бәргән.

Бу хитайниң 2017-йили чоң тутқуни башланған 4 йилдин буян тунҗи қетим юқири дәриҗилик 2 нәпәр уйғур әмәлдариға өлүм җазаси берилгәнликини ашкарилишидур. юқири сот бу һөкүмни 6-април елан қилған болсиму, бирақ сотниң қачан ечилғанлиқи, сот җәряни, һөкүмниң қачан берилгәнлики тоғрисида һечқандақ мәлумат бәрмигән. Мәлум болушичә, өлүм җазаси уйғур вәзийитиниң қанчилик қорқунчлиқ икәнлики, районда сотниң қандақ суйиистемал қилиниватқанлиқиға болған әндишиләрни техиму күчәйткән.

Кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилатниң хитай ишлири дериктори софийә ричардсон 7-април зияритимизни қобул қилип, уйғур елида адил сот дәйдиған бир нәрсиниң йоқлиқини билдүрди. У мундақ деди: "бу бәк қорқунчлуқ. Мән шуни ениқ ейтимәнки, кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилати һәрқандақ әһвалда өлүм җазаси беришкә үзүл-кесил вә тамамән қарши туриду. Чүнки өлүм җазасиниң түп негизи рәһимсизлик вә бинормаллиқтур. Шуниңдәк биз йәнә шинҗаңдики мутләқ көпчилик хәлқниң һечқачан, һәтта адәттики дәвалардиму адил сотланмайдиғанлиқини яхши билимиз."

Софийә ричардсонниң ейтишичә, хитай һөкүмити өзиниң бу иккәйләнгә қарши сунған дәлил-исплатлирини елан қилиши зөрүр икән. У: "13 йил бурун нәшр қилинған дәрслик китаб үчүн кишиләрниң өмүрлук қамаққа һөкүм қилиниши бир әсәбийлик. Буни тәсвирләйдиған бир сөзлүк йоқ. Мениңчә, хитай һөкүмитиниң барлиқ дәлил-испатларни толуқ оттуриға қоюши толиму зөрүр. Мән бу иккисиниң өзлири халиған адвокатни таллиялиған-таллиялмиғанлиқи, уларға қарши сунулған дәлил-испатларни көргән-көрмигәнлики яки әйибләшкә қарши туралиған-туралмиғанлиқини билишни халаймән," деди.

Юқири сотниң қарарида, ширзат бавудун партийәниң рәһбири кадири болуштәк салаһийәтни қалқан қилип, "узун мәзгил дөләтни парчилашни пиланлаш", "шәрқий түркистан ислам һәркитигә қатнишип, хәлқ вә дөләтниң мәнпәәтигә сатқунлуқ қилиш", "чегра сиртидикиләрни қанунсиз истахбарат билән тәминләш" билән әйибләнгән. У "узун мәзгил һалқилиқ орунға йошурнивалған ‹икки йүзлимичи'" дәп көрситилгән.

Саттар савут болса маарип назаритиниң оттура-башланғуч мәктәпләр уйғур тилидики тил-әдәбият дәрсликини түзүш, нәшр қилиш хизмитигә мәсул болуш җәрянида "йәрлик алаһидилик, миллий алаһидиликни гәвдиләндүрүп, өз милләтниң тарих вә мәдәнийитини намайән қилиш" намида дәрсликкә "миллий бөлгүнчилик", "зораванлиқ", "терорлуқ", "диний ашқунлуқ" идийәси тәрғип қилинған мәзмунларни киргүзүшни қаттиқ тәләп қилип, "хитайсизлаштуруш арқилиқ дөләтни парчилаш мәқситигә йәтмәкчи болуш" билән әйибләнгән.

Америкидики атақлиқ хитай кишилик һоқуқ адвокати тең бявниң ейтишичә, "дөләтни парчилаш җинайити" хитайниң өктичиләргә зәрбә бериш үчүн ишлитидиған қорали икән. Лекин бу қорал бу қетим һакимийәт системиси ичидики кадирларға ишлитилгән. У 7-април зияритимизни қобул қилип мундақ деди: "дөләтни парчилаш җинайити наһайити ениқ болған бир сиясий җинайәт. Хитай һөкүмити даим дөләтни парчилаш яки дөләт һакимийитини ағдуруш вә яки униңға қутратқулуқ қилиш дигәнләрни өз ичигә алған бу вастиларни ишлитилитиду. Бу хил вастилар бурун өктичиләргә, йәни сиясий мәқсити болған һәрикәтләргә зәрбә бериш үчүн ишлитилип кәлгән."

Тең бявниң ейтишичә, ширзат бавудун, саттар савут илгири хитай һакимийәт системисиниң парчиси болсиму, бирақ уйғурлар "ирқий қирғинчилиқ" қа учраватқан бүгүнки әһвалда уйғур болушниң бәдилини өтигән.

Тең бяв йәнә мундақ диди: "улар бир тәрәптин компартийә түзүлмисиниң ичидики сияси-қанун кадири, йәнә бир тәрәптин улар уйғур болуш сүпитидә бу милләтниң диний вә мәдәнийитини тонуйду. Бу җәһәттики тоқунуш уларда интайин конкирет әкс етип турған. Уларда азрақ виҗдан болса бу икки амил уларда чоқум тоқунишиду. Улар үчүн ейтқанда, бу интайин азаблиқ. Бу әһвалда компартийә уларниң бәзи һәрикити, пикири вә қарашлирини ‹дөләтни парчилаш" җинайити артишниң баһаниси қилди."

Хитай һөкүмити "терорлуқ", "бөлгүнчилик" идийәсини тарқитип, "яш әвлатларни зәһәрлиди" дәп әйиблигән уйғур тили-әдибият дәрслики 2003-йили түзүлгән болуп, мәзкур дәрслик 2016-йилға қәдәр райондики мәктәпләрдә нормал оқутулуп келингән. Америкадики уйғур паалийәтчи, атақлиқ обзорчи ялқун розиниң оғли камалтүрк ялқунниң көрситишичә, әгәр бу китабларда бирәр мәсилә болған болса, һәр йилқи қатламму-қатлам тәкшүрүшләрдә оттуриға чиққан болаттикән.

Маарип нәшриятиниң мәсул тәһрири, атақлиқ обзорчи ялқун рози мәзкур дәрслик китабини түзүшкә қатнашқан уйғур зиялилириниң бири. ялқун розиму бу дәрслик китаби сәвәблик 2016-йили тутқун қилинип, 15 йиллиқ кесилгән иди. Камалтүрк ялқунниң ейтишичә, хитай һөкүмитиниң бундақ чоң сияси һәрикәтни қозғап, дәрслик китаб түзгән уйғур зиялилирини тутқун қилиши вә қамақ җазалириға һөкүм қилишидики мәқсити уйғур тили вә мәдәнийитини йоқутуш икән.

Кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилатидики софийә ричардсонниң қаришичә, өлүм җазаси хитайниң тәшвиқатини инкар қилип, уйғур елиниң реаллиқини ечип бәргән. Софийә ричардсон мундақ деди: "ши җинпиңниң ‹шинҗаңдики һәммә киши хошал-хорам яшватиду' дейиши, даириләрниң уйғурлар уссул ойнаватқан видейоларни елан қилишиға нисбәтән ишәнгүсиз дәриҗидики бу еғир җаза, бу хил тәшвиқатларни түп йилтизидин тәвритип, сизгә тәшвиқат машинилириниң реаллиқи билән районда йүз бериватқан реаллиқни көрситип бәрди," деди. Бу иккәйләнгә өлүм җазаси 6-април елан қилинишниң бир қанчә күн алдида хитай һөкүмити "терорлуқниң көләңгүси" намлиқ бир тәшвиқат видейоси тарқитип, ширзат бавудун, саттар савутларни өз ичигә алған аталмиш "терорлуқ", "бөлгүнчилик", "ашқунлуқ" қа четишлиқ "икки йүзлимичи" әмәлдарларни сөзләткән.

Тәшвиқат видейосида ширзат бавудун өзиниң аталмиш "шәрқий түркистан терорлуқ тәшкилати" билән қандақ тил бириктүргәнлики, уларға қандақ ярдәм қилғанлиқи, саттар савут уйғур дәрслик китаплириға аталмиш "терорлуқ", "бөлгүнчилик", "ашқунлуқ" идийәсини сиңдүрүп, яш әвлатларни қандақ "зәһәрлигән" ликлирини иқрар қилған. Хитайниң CGTN телевизийә қанилида елан қилинған бу видейо хәлқарада қаттиқ әйибләшкә учриған иди.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт