"илһам тохти хитай түрмисигә мәһкум қилинғанлиқиниң 6-йилида" намлиқ тор сөһбәт йиғини өткүзүлди

Мухбиримиз меһрибан
2020-09-23
Share
ilham-toxti-us-visa-pasport.jpg Уйғур зиялийси илһам тохти әпәнди өйидә, паспортидики америка визисини көрситип, икки күн аввал америкиға учушқа тәмшәлгәндә, сақчилар тәрипидин тутуп қелинип, 12 саәт сорақ қилинғанлиқини чүшәндүрмәктә. 2013-Йили 4-феврал, бейҗиң.
AP

23-Сентәбир күни "илһам тохти хитай түрмисигә мәһкум қилинғанлиқиниң 6-йилида" темисида инглиз тилида уюштурулған тор сөһбәт йиғинға "илһам тохти институти" ниң рәиси әнвәрҗан әпәнди риясәтчилик қилди.

Йиғинда илһам тохтиниң америкадики қизи җәвһәр, дуня уйғур қурултийи хитай ишлири комитетиниң мудири елшат һәсән, 1989-йилдики "тийәнәнмен оқуғучилар һәрикити" ниң йетәкчиси, "илһам тохти институти" ниң пәхри рәиси өркәш дөләт, норвегийәдә турушлуқ паалийәтчи абдувәли аюп вә франсийәсидики кишилик һоқуқ паалийәтчиси мари һолсмән ханим қатарлиқлар сөз қилди.

Йиғинда илһам тохтиниң америкадики қизи җәвһәр илһамға тунҗи сөз нөвити берилди.

Җәвһәр сөзидә алди билән 2012-йили 2-айда дадиси илһам тохти билән бейҗиң айродромида айрилған 8 йилдин буян, бу бир аилә кишилириниң әң еғир күнләрни баштин кәчүргәнликини вә өзиниң дадиси үмид қилғинидәк қәйсәр ирадилик қиз болуп йетилиш үчүн тиришқанлиқини билдүрди.

Җәвһәр сөзидә дадисиниң хитай һөкүмити тәрипидин адаләтсизләрчә түрмигә қамалғанлиқини әскәртип өтти.

У дадисиға охшаш тинчлиқ йоли арқилиқ өз хәлқиниң қануний һәқ-һоқуқлирини тәләп қилған бир уйғур зиялисини муддәтсиз қамаққа һөкүм қилишиниң хәлқара қанунғила әмәс, бәлки хитайниң өзиниң қануниғиму хилап қилмиш икәнликини тәкитләп өтти. У йәнә "дадам муддәтсиз қамаққа мәҗбурлабди, әмма у түрмидә бир күн йетишқиму мунасип әмәс иди!" деди. У сөзлирини хәлқара җәмийәтни дадисиниң әһвалиға вә нөвәттә милйонлиған уйғурларниң лагерларға қамилиш вәзийитигә көңүл бөлүшкә чақириш билән аяғлаштурди.

Йиғин ахиридики соал сораш басқучида җәвһәр йәнә соалимизға җаваб бәрди.

У бизниң "дадиңиз илһам тохти уйғурларниң хитайдики баравәрликини тәләп қилди. Шуңа у хитай һөкүмити тәрипидин адаләтсизләрчә түрмигә қамалди. Сизниңчә, бу 6 йилда хәлқара җәмийәтниң дадиңиз илһам тохтиға вә нөвәттә милйондин артуқ уйғурниң лагерларға қамилишидәк еғир вәзийәткә көңүл бөлүши йетәрлик болдиму? сиз немини үмид қилисиз?" дегән соалимизға мундақ җаваб бәрди: "мениңчә, дадам түрмигә қамалғандин буян, ғәрб демократик дөләтлиридә дадамниң вәзийити вә уйғурлар учраватқан еғир вәзийәткә қарита инкас қайтуруш күчлүк болди. Һәтта уйғурлар һәққидә америкада бәзи тәдбирләр вә қарарлар елинди. Әмма мән йәнила көңүл бөлүш йетәрлик болмиди дәп қараймән. Мән техиму җиқ дөләт вә һөкүмәтләрни һәрикәткә өтүши керәк дәп қараймән. Мәйли дадамниң әһвали болсун яки уйғурлар учраватқан һазирқи еғир вәзийәткә қарита болсун, техиму җиқ әмәлий тәдбирләр елиниши керәк."

Йиғинда сөз нөвити алған паалийәтчиләр өз баянлирида илһам тохтиниң түрмидики әһвалиға ғәрб демократик дөләтлириниң йәниму диққәт қилиши керәклики, шундақла уйғур диярида милйонларчә уйғур җаза лагерлириға қамалған бүгүнкидәк бир тарихий дәврдә илһам тохтиниң түрмидә зиянкәшликкә учришиниң алдини елиш чақириқ қилинди.

Илшат һәсән әпәнди хитай һөкүмитиниң қараңғу түрмисидә еғир күнләрни бешидин өткүзүватқан уйғур зиялийси илһам тохтини "уйғурларниң ғурури вә қәһримани" дәп тәриплиди. У сөзидә илһам тохтиниң бир күн болсиму балдуррақ әркинликкә еришиши үчүн хәлқара җәмийәтниң давамлиқ һәрикәт қилиши керәклики тәкитлиди.

Йиғинға тәйвәндин қатнашқан өркәш дөләт әпәнди алди билән илһам тохтиниң қизи җәвһәрдин алаһидә әһвал сорап, униң дадиси түрмигә қамалған бу 6 йилда җәвһәрниң дадиси үчүн көрсәткән пидакарлиқиға болған тәшәккүри, қайиллиқи вә һөрмитини ипадилиди.

Андин у гәрчә илһам тохти өз бешиға келидиған еғир зиянкәшликләрни ениқ билип турсиму, лекин униң уйғурларниң әркинлики вә һәқ-һоқуқлирини қануний йоллар билән һимайә қилиштин һеч бир вақит ваз кәчмигәнлики вә адаләт йолидин әсла қайтмиғанлиқини мәдһийәлиди. У йәнә хитай һөкүмитиниң илһам тохтиға охишаш һәққанийәтни яқлиған уйғур сәрхиллирини түрмиләргә қамаш, милйонлиған уйғурни лагерларға қамаштәк рәзил қилмишини қаттиқ әйиблиди. У йәнә бу хил рәзилликкә қарита күрәш қилишниң адаләтни яқлайдиған һәр бир кишиниң бурчи икәнликини тәкитлиди.

Тор сөһбитидин кейин, йиғин риясәтчиси әнвәрҗан әпәнди радийомиз зияритини қобул қилип, бу йиғинни ечиштики мәқсәтләр һәққидә тохталди.

Елшат һәсән әпәндиму йиғиндин кейин зияритимизни қобул қилип, илһам тохтиниң уйғур мәсилисидики муһим орни һәққидә көз қарашлирини оттуриға қоюп өтти.

У һазирқидәк милйондин артуқ уйғур җаза лагерлириға қамилип, қаттиқ бастурушқа учраватқан еғир вәзийәттә хәлқара җәмийәтниң уйғур зиялийси илһам тохти вә уйғурларниң нөвәттики вәзийитигә көңүл бөлүши һәм әмәлий тәдбирләрни елишиниң зөрүрлүкини тәкитлиди.

Илһам тохти 2014-йили15-январ күни бейҗиңдики өйидин тутқун қилинип, аридин тоққуз ай өткәндин кейин, йәни шу йили 23-сентәбир күни үрүмчи шәһәрлик оттура сот мәһкимиси тәрипидин "дөләтни парчилашқа қутратқулуқ қилиш" җинайити билән өмүрлүк қамақ җазасиға һөкүм қилинған иди.

Йиғинда йәнә мари һулисмән ханим, абдувәли аюп қатарлиқларму пикир баян қилди. Бу һәқтики тәпсилатларни программимизниң кейинки қисмидин аңлайсиләр.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт