"Ilham toxti xitay türmisige mehkum qilin'ghanliqining 6-yilida" namliq tor söhbet yighini ötküzüldi

Muxbirimiz méhriban
2020-09-23
Share
ilham-toxti-us-visa-pasport.jpg Uyghur ziyaliysi ilham toxti ependi öyide, pasportidiki amérika wizisini körsitip, ikki kün awwal amérikigha uchushqa temshelgende, saqchilar teripidin tutup qélinip, 12 sa'et soraq qilin'ghanliqini chüshendürmekte. 2013-Yili 4-féwral, béyjing.
AP

23-Séntebir küni "Ilham toxti xitay türmisige mehkum qilin'ghanliqining 6-yilida" témisida in'gliz tilida uyushturulghan tor söhbet yighin'gha "Ilham toxti instituti" ning re'isi enwerjan ependi riyasetchilik qildi.

Yighinda ilham toxtining amérikadiki qizi jewher, dunya Uyghur qurultiyi xitay ishliri komitétining mudiri élshat hesen, 1989-yildiki "Tiyen'enmén oqughuchilar herikiti" ning yétekchisi, "Ilham toxti instituti" ning pexri re'isi örkesh dölet, norwégiyede turushluq pa'aliyetchi abduweli ayup we fransiyesidiki kishilik hoquq pa'aliyetchisi mari holsmen xanim qatarliqlar söz qildi.

Yighinda ilham toxtining amérikadiki qizi jewher ilhamgha tunji söz nöwiti bérildi.

Jewher sözide aldi bilen 2012-yili 2-ayda dadisi ilham toxti bilen béyjing ayrodromida ayrilghan 8 yildin buyan, bu bir a'ile kishilirining eng éghir künlerni bashtin kechürgenlikini we özining dadisi ümid qilghinidek qeyser iradilik qiz bolup yétilish üchün tirishqanliqini bildürdi.

Jewher sözide dadisining xitay hökümiti teripidin adaletsizlerche türmige qamalghanliqini eskertip ötti.

U dadisigha oxshash tinchliq yoli arqiliq öz xelqining qanuniy heq-hoquqlirini telep qilghan bir Uyghur ziyalisini muddetsiz qamaqqa höküm qilishining xelq'ara qanun'ghila emes, belki xitayning özining qanunighimu xilap qilmish ikenlikini tekitlep ötti. U yene "Dadam muddetsiz qamaqqa mejburlabdi, emma u türmide bir kün yétishqimu munasip emes idi!" dédi. U sözlirini xelq'ara jem'iyetni dadisining ehwaligha we nöwette milyonlighan Uyghurlarning lagérlargha qamilish weziyitige köngül bölüshke chaqirish bilen ayaghlashturdi.

Yighin axiridiki so'al sorash basquchida jewher yene so'alimizgha jawab berdi.

U bizning "Dadingiz ilham toxti Uyghurlarning xitaydiki barawerlikini telep qildi. Shunga u xitay hökümiti teripidin adaletsizlerche türmige qamaldi. Sizningche, bu 6 yilda xelq'ara jem'iyetning dadingiz ilham toxtigha we nöwette milyondin artuq Uyghurning lagérlargha qamilishidek éghir weziyetke köngül bölüshi yéterlik boldimu? siz némini ümid qilisiz?" dégen so'alimizgha mundaq jawab berdi: "Méningche, dadam türmige qamalghandin buyan, gherb démokratik döletliride dadamning weziyiti we Uyghurlar uchrawatqan éghir weziyetke qarita inkas qayturush küchlük boldi. Hetta Uyghurlar heqqide amérikada bezi tedbirler we qararlar élindi. Emma men yenila köngül bölüsh yéterlik bolmidi dep qaraymen. Men téximu jiq dölet we hökümetlerni heriketke ötüshi kérek dep qaraymen. Meyli dadamning ehwali bolsun yaki Uyghurlar uchrawatqan hazirqi éghir weziyetke qarita bolsun, téximu jiq emeliy tedbirler élinishi kérek."

Yighinda söz nöwiti alghan pa'aliyetchiler öz bayanlirida ilham toxtining türmidiki ehwaligha gherb démokratik döletlirining yenimu diqqet qilishi kérekliki, shundaqla Uyghur diyarida milyonlarche Uyghur jaza lagérlirigha qamalghan bügünkidek bir tarixiy dewrde ilham toxtining türmide ziyankeshlikke uchrishining aldini élish chaqiriq qilindi.

Ilshat hesen ependi xitay hökümitining qarangghu türmiside éghir künlerni béshidin ötküzüwatqan Uyghur ziyaliysi ilham toxtini "Uyghurlarning ghururi we qehrimani" dep teriplidi. U sözide ilham toxtining bir kün bolsimu baldurraq erkinlikke érishishi üchün xelq'ara jem'iyetning dawamliq heriket qilishi kérekliki tekitlidi.

Yighin'gha teywendin qatnashqan örkesh dölet ependi aldi bilen ilham toxtining qizi jewherdin alahide ehwal sorap, uning dadisi türmige qamalghan bu 6 yilda jewherning dadisi üchün körsetken pidakarliqigha bolghan teshekküri, qayilliqi we hörmitini ipadilidi.

Andin u gerche ilham toxti öz béshigha kélidighan éghir ziyankeshliklerni éniq bilip tursimu, lékin uning Uyghurlarning erkinliki we heq-hoquqlirini qanuniy yollar bilen himaye qilishtin héch bir waqit waz kechmigenliki we adalet yolidin esla qaytmighanliqini medhiyelidi. U yene xitay hökümitining ilham toxtigha oxishash heqqaniyetni yaqlighan Uyghur serxillirini türmilerge qamash, milyonlighan Uyghurni lagérlargha qamashtek rezil qilmishini qattiq eyiblidi. U yene bu xil rezillikke qarita küresh qilishning adaletni yaqlaydighan her bir kishining burchi ikenlikini tekitlidi.

Tor söhbitidin kéyin, yighin riyasetchisi enwerjan ependi radiyomiz ziyaritini qobul qilip, bu yighinni échishtiki meqsetler heqqide toxtaldi.

Élshat hesen ependimu yighindin kéyin ziyaritimizni qobul qilip, ilham toxtining Uyghur mesilisidiki muhim orni heqqide köz qarashlirini otturigha qoyup ötti.

U hazirqidek milyondin artuq Uyghur jaza lagérlirigha qamilip, qattiq basturushqa uchrawatqan éghir weziyette xelq'ara jem'iyetning Uyghur ziyaliysi ilham toxti we Uyghurlarning nöwettiki weziyitige köngül bölüshi hem emeliy tedbirlerni élishining zörürlükini tekitlidi.

Ilham toxti 2014-yili15-yanwar küni béyjingdiki öyidin tutqun qilinip, aridin toqquz ay ötkendin kéyin, yeni shu yili 23-séntebir küni ürümchi sheherlik ottura sot mehkimisi teripidin "Döletni parchilashqa qutratquluq qilish" jinayiti bilen ömürlük qamaq jazasigha höküm qilin'ghan idi.

Yighinda yene mari hulismen xanim, abduweli ayup qatarliqlarmu pikir bayan qildi. Bu heqtiki tepsilatlarni programmimizning kéyinki qismidin anglaysiler.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet