Илһам тохти һәққидики тор сөһбәт йиғинида униң түрмидики оқуғучилириниң һазирқи әһвали сүрүштә қилинди

Мухбиримиз меһрибан
2020-09-25
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Уйғур зиялийси илһам тохти хитай һөкүмити тәрипидин тутқун қилинғанлиқиниң 5 йиллиқиниң хатириси. 2019-Йили 15-январ.
Уйғур зиялийси илһам тохти хитай һөкүмити тәрипидин тутқун қилинғанлиқиниң 5 йиллиқиниң хатириси. 2019-Йили 15-январ.
RFA

23-Сентәбир ечилған «илһам тохти хитай түрмисигә мәһкум қилинғанлиқиниң 6-йилида» намлиқ инглиз тилида уюштурулған тор сөһбәт йиғинда илһам тохтиниң нөвәттики әһвалини сүрүштә қилиш асасий тема болди.

Йиғинға норвегийәдин қатнашқан паалийәтчи абдувәли аюп әпәнди аввал илһам тохтиға охшаш уйғур сәрхиллириниң тутқундики әһвалини давамлиқ сүрүштүрүшниң муһимлиқини тәкитлиди.

Абдувәли аюп әпәнди сөзидә йәнә илһам тохти билән биңтуәнниң уйғур дияридики байлиқларни игиливелиши, уйғурлардики еғир ишсизлиқ мәсилиси қатарлиқлар һәққидә өзиниң көп қетим сөһбәттә болғанлиқини әсләп өтти. У йәнә илһам тохтиниң хитай һөкүмити дегәндәк: «зиддийәт пәйда қилғучи» әмәс, бәлки хитай һөкүмити вә хитай көчмәнлири билән уйғурлар арисидики зидйәтләрни һәл қилишқа тиришқан шәхс икәнликини билдүрди.

Йиғиндин кейин абдувели әпәнди айрим зияритимизни қобул қилип, өзиниң 1992-йили бейҗиңға оқушқа барған чеғида илһам тохти әпәнди билән тонушқанлиқини вә бу җәрянда уйғурларниң әһвали тоғрилиқ униң билән көп қетим пикирләшкәнликини, шундақла бәзи паалийәтләрдә болғанлиқини әсләп өтти.

Бу қетимлиқ тор сөһбәт йиғинида йәнә 2014-йили 15-январ күни илһам тохти билән бир мәзгилдә тутқун қилинған 7 нәпәр оқуғучиниң түрмидики әһвалини сүрүштә қилишму тилға алаһидә елинди. Бу мәсилә марий һолисман ханим тәрипидин йиғин ахиридики соал-җаваб басқучида оттуриға қоюлди.

Марий һолсмән ханим әйни чағда хәлқарада илһам тохти билән бирликтә тутқун қилинған оқуғучиларниң из-дерикини қилиш йетәрлик болмиғанлиқини тәкитләп, бу оқуғучилар һәққидә һазир қандақ йеңи учурларниң барлиқини сориди.

Мари һолсмән ханимниң бу соалиға абдувәли аюп әпәнди вә илһам тохтиниң қизи җәвһәр җаваб бәрди.

Абдувәли аюп әпәнди илһам тохтиниң оқуғучилиридин мутәллип имин, атикәм әмәт, әкбәр имин қатарлиқларниң түрмидә икәнлики һәққидә бәзи мәлуматларға еришкән болсиму, әмма уларниң кейинки әһвали һәққидә башқа мәлуматларниң йоқлуқини билдүрди.

Җәвһәр илһам дадиси илһам тохтиниң оқуғучилиридин абдуқеюм вә йизу миллитидин болған ло фамилилик оқуғучисиниң әһвали һәққидә дәсләпки мәзгилләрдә өзиниң бәзи учурларға еришкәнликини билдүрди.

2014-Йили 15-январ күни илһам тохти бейҗиңдики өйидин тутқун қилинғанда, униң 2004-йили қурған «уйғурбиз» торида халисанә тор башқуруш хизмитидә болған вә бу торда актип мақалә елан қилған 7 нәпәр оқуғучиму униң билән бир мәзгилдә тутун қилинған иди.

Шу вақитта бейҗиң милләтләр университетида оқуватқан бу оқуғучилардин пәрһат халмурат, шөһрәт ниҗат, әкбәр имин, абдуқеюм, лав йү вей(йизу миллитидин) қатарлиқ 5 оқуғучи бейҗиңда тутқун қилинған. Илһам тохтиниң «уйғурбиз» торида көп қетим мақалә елан қилған мутәллип имин вә униң қиз дости атикәм рози иккийлән хотән вә ақсуда тутқун қилинған. Әмма бу оқуғучилар сотланғандин кейин, уларниң түрмидики әһвали һазирғичә ениқ әмәс.

Йиғиндин кейин абдувәли аюп әпәнди зияритимизни қобул қилип, бу оқуғучилар һәққидә 2016-йили өзи игилигән бәзи әһвалларни аңлитип өтти.

Әйни чағда ашкариланған учурлардин мәлум болушичә, илһам тохтиниң оқуғучилиридин мутәллип имин 2013-йили түркийә истанбулда магистир аспирантлиқида оқуватқан мәзгилидә хитай һөкүмити униң қиз дости атикәм розиға паспорт беҗирип бәрмигән. Буниң билән у қиз достини көрүш вә юрти хотәнгә туғқан йоқлаш үчүн кәлгән. У шу қетим истанбулға қайтиш сәпиридә бейҗиң айродромида тутқун қилинған. У дәсләп 79 күн қамақта ятқандин кейин, бир мәзгил қоюп берилгән. Әмма даириләр униң түркийәгә қайтип давамлиқ оқушиға рухсәт қилмиған. 2014-Йили15-январ күни илһам тохти бейҗиңдин тутқун қилинған күни мутәллип иминму юрти хотәндә, униң қиз дости атикәм рози ақсуда тутқун қилинған.

2014-Йили 23-сентәбирдики илһам тохтини сотлаш йиғинида илһам тохти билән бир күндә тутқун қилинған оқуғучиларниң түрмидики мәҗбурий иқрари дәлил-испат сүпитидә сотта оттуриға қоюлған. Соттин кейин, буларниң ичидики пәрһат халмурат, шөһрәт ниҗат қатарлиқ икки уйғур оқуғучи билән ло йүвей исимлик бир йизу оқуғучи телевизийә екраниға чиқирилип, илһам тохтини әйибләшкә мәҗбурланған.

2014-Йили 9-айниң 23-күни илһам тохти үстидин сот ечилғандин кейин, бу 7 нәпәр оқуғучи үстидинму илгири-кейин түрмә ичидила йепиқ сот ечилған. 2014-Йили 12-айда уларниң төвини 7 йиллиқ, юқириси 10 йилдин юқири қамақ җазалириға һөкүм қилинған. Бу учурлар илһам тохтиниң адвокати ли фаңпиң вә лю шавйүән қатарлиқлар тәрипидин ашкариланған иди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт