Илһам тохти тутқун қилинғанлиқиниң 7 йиллиқи мунасивити билән униң күрәш һаяти әсләп өтүлди

Мухбиримиз меһрибан
2021-09-24
Share
Америка дөләт мәҗлисиниң хитай ишлири кометити тутқундики илһам тохти һәққидә баянат елан қилди Хитай һөкүмити тәрипидин муддәтсиз қамақ җазасиға һөкүм қилинған уйғур зиялийси илһам тохти тутқун қилиништин илгири өйидә мухбирларниң соалиға җаваб бәрмәктә. 2013-Йили 4-феврал, бейҗиң.
AP

Бейҗиңдики мәркизий милләтләр университетиниң иқтисад пәнлири дотсенти илһам тохти, чәт әл таратқулири вә өзи қурған "уйғур биз" торида уйғурларниң хитайдики қануний һәқлирини ашкара тәләп қилғанлиқи үчүн, 2014-йили 23-сентәбир күни муддәтсиз қамаққа һөкүм қилинған иди. Гәрчә хитай даирилири илһам тохтини "бөлгүнчилик вә милли қутратқулуқ" билән әйибләп, уни өмүрлүк қамаққа һөкүм қилиған болсиму, әмма илһам тохти хәлқарада "өз хәлқи үчүн баравәрлик вә адаләт тәләп қилған қәһриман" дәп қарилип кәлмәктә.

У түрмигә қамалған7 йилдин буян, "мартин анналис кишилик һоқуқ мукапати", "веймар әркинлик мукапати", "руслаф хавел кишилик һоқуқ мукапати", "сахароф әркинлик мукапати" қатарлиқ 10 хилдин артуқ хәлқаралиқ мукапатларға еришти. У йәнә 2019-йили вә 2020-йиллири уда икки қетим "нобил тинчлиқ мукапати" ға намзатлиққа көрситилди. Бу 7 йилдин буян, ғәрб демократик дөләтлиридә илһам тохтиға әркинлик тәләп қилиш вә уни хатирләш паалийәтлири үзлүксиз давам қилмақта.

23-Сенттәбир күни "илһам тохти иниститоти" ниң рәиси әнвәрҗан әпәндиниң риясәтчиликидә енгилиз тили вә уйғур тилида "илһам тохти тор муһакимә йиғини" өткүзүлгән. Енглиз тилидики тор муһакимә йиғини 23-сентәбир вашингитон вақти әтигән саәт 11 дин саәт 12:30 ға қәдәр бир йерим саәт давамлашқан. Йиғинида илһам тохти вә уйғур вәзийитини йеқиндин көзитип келиватқан паалийәтчиләр вә мутәхәсисләрдин өркәш дөләт, илшат һәсән, тең бяв, киристина, шең шө қатарлиқлар вә илһам тохтиниң америкадики қизи җәвһәр илһам сөз қилған.

Йиғинда дуня уйғур қурултийи хитай ишлири комитетиниң мудири елшат һәсән алди билән сөз нөвити алған. Илшат һәсән сөзидә илһам тохтини дуня етирап қилған бир қәһриманға айландурғини дәл униң мустәбит хитай һөкүмранлиқи астидики бейҗиңда туруп, ашкара һалда уйғурларниң қануний һәқлири вә баравәрликини тәләп қилған җасарити икәнликини билдүрди.

Илшат һәсән сөзидә йәнә һәққанийәт үчүн һаяти бәдилигә күрәш қилған илһам тохтиниң иш-излирини алди билән уйғурларниң йеқиндин тонуши, илһам тохти аилисиниң уйғурлар үчүн төлигән еғир бәдилиниң қиммитини билиши, шундақла илһам тохтиниң демократийә, әркинлик вә баравәрлик үчүн бәргән қурбанлиқиниң қәдирлиниши керәкликини алаһидә тәкитлиди.

1989-Йилдики тийәнәнмен оқуғучилириниң демократийә тәләп қилиш һәркитиниң башламчилиридин бири болған, нөвәттә тәйвәндә яшаватқан өркәш дөләт, илһам тохти вә униң аилисиниң һәққанийәт үчүн төлигән бәдәллири һәққидә тохталди.

У дадиси илһам тохтидин айрилип америкада йиганә яшашқа мәҗбур болған илһам тохтиниң қизи җәвһәр илһам, нарисидә балилиқ мәзгилидила йетимчилик қисмитигә мәһкум болған илһам тохтиниң бейҗиңдики икки оғли вә бу аилиниң еғир йүкини үстигә ялғуз елишқа мәҗбур болған аяли гүзәлнурниң бешиға кәлгән еғир қисмәтләрни баян қилип өтти.

Өркәш дөләт илһам тохтини, диктатор хитай һөкүмиити тәрипидин җазалинидиғанлиқини ениқ билип туруп, һәққанийәт үчүн сөзләшкә җүрәт қилған, әркинлик вә демократийә үчүн барлиқини беғишлиған "әркинлик җәңчиси" дәп тәриплиди.

Өркәш дөләт йәнә нөвәттә барлиқ уйғурларниң тутқун қилиниш вә ирқий қирғинчилиққа учраштәк әң мушәққәтлик қисмәтләрни баштин кәчүрүватқанлиқини билдүрди. У илһам тохтиға әркинлик тәләп қилиш һәркитини уйғурлар учраватқан ирқий қирғинчилиқ вәзийитини дуняға аңлитиш вә бу қирғинчилиқни тохтитиш йолидики күрәшни бир қисми, деди.

Йиғинда йәнә 2019-йили илһам тохтиға явропа иттипақи тәрипидин берилгән "раслоф хавел кишилик һоқуқ мукапти" вә башқа бирқанчә хәлқаралиқ мукапатларға илһам тохтини намзат қилип көрсәткән хитай демократлиридин канададики кишилик һоқуқ паалийәтчиси шең шө ханимму сөз қилди.

Шең шө ханим илһам тохтиниң паалийәтлиригә йүксәк баһа бәрди. У илһам тохтиниң пәқәт уйғурларниң қануний һәқлири вә баравәрликини ашкара тәләп қилған бир қәһриман болупла қалмастин, бәлки йәнә пүткүл хитай хәлқигә уйғурлар учраватқан зулумларни тонутушта "көврүклүк рол ойниған шәхс" һәмдә "зулумға қарши сөзлийәлигән қәһриман" икәнликини тилға алди.

Йиғинда йәнә нөвәттә американиң чикаго университетида тәклиплик профессор болуп ишләватқан, илгири бейҗиңда кишилик һоқуқ адвокати болған мәзгилдә илһам тохти билән йеқин алақидә болған тең бяв әпәндиму илһам тохти һәққидики тәсиратлирини баян қилип өтти.

Тең бияв әпәнди сөзидә илһам тохтиниң хитайдики зулум вә адаләтсизликләрни көрүп турупму қарши пикир баян қилишқа җүрәт қилалмиған, сүкүт қилиш йолини таллиған хитай зиялилири үчүнму бир қәһриманлиқ үлгисини яратти, деди.

Йиғин ахирида сөз нөвити илһам тохтиниң қизи җәвһәргә берилди.

Җәвһәр сөзидә аввал мәзкур муһакимә йиғинини уюштурған "илһам тохти иниститоти" рәиси әнвәрҗан әпәндигә вә йиғинға қатнашқан мутәхәсисләргә рәхмәт ейтти. Андин хитай һөкүмитиниң дадиси илһам тохтини адаләтсизләрчә түрмигә қамиғанлиқини әйиблиди.

Җәвһәр сөзидә, илгири хитай һөкүмитиниң уйғурларға қаратқан бастуруш сияситидин өзшиниң хәвири болмиғанлиқини, әмма америкада оқуш җәрянида дадисиға әркинлик тәләп қилиш паалийәтлири билән шуғулиниш җәрянида дадиси илһам тохтиниң уйғурларниң қануний һәқлири үчүн күрәш қилған, уйғурларниң әһвалини пүткүл хитай хәлқи вә дуняға аңлатқан бир уйғур зиялийси икәнликини тонуп йәткәнликини билдүрди.

Җәвһәр бундин 8 йерим йил илгири, йәни 2012-йили 2-айда бейҗиң айродромида дадиси илһам тохти тунҗи қетим тутқун қилинғанда, дадисидин мәҗбурий айрилип, америкаға кәлгәнлики вә шундин кейинки кәчмишлирини баян қилди. Униң билдүрүшичә, у бу йилларда дадисиниң әркинлики үчүн күрәш қилидиған вә хитайниң зулумиға учраватқан уйғурларниң бешиға кәлгән ирқий қирғинчилиққа қарши бир актип паалийәтчигә айланған.

Җәвһәр сөзиниң ахирида нөвәттә уйғурларниң ирқий қирғинчилиққа учраштәк әң еғир күнләрни бешидин кәчүрүватқанлиқини билдүрди. У йәнә ғәрб демократик дөләтлири һөкүмәтлириниң дадиси илһам тохтиға охшаш тутқундики уйғур зиялийлириниң әркинлики үчүн әмәлий һәрикәтләрни күчәйтишини, уйғурларниң бешиға кәлгән ирқий қирғинчилиқ вәзийитигә җиддий рәвиштә диққәт қилиши вә тәдбир елиши керәкликини тәкитлиди.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт