Илһам тохти 2019-йиллиқ «сахароф әркинлик мукапати» ға намзатлиққа көрситилди

Мухбиримиз меһрибан
2019-09-19
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Муддәтсиз қамақ җазасиға һөкүм қилинған уйғур зиялийси илһам тохти әпәнди.
Муддәтсиз қамақ җазасиға һөкүм қилинған уйғур зиялийси илһам тохти әпәнди.
AP

18-Сентәбир күни явропа парламентиниң торида виҗдан мәһбуси илһам тохтиниң 2019-йиллиқ «сахароф әркинлик мукапати» ниң намзатлиқиға көрситилгәнлики елан қилинди.

Хәвәрдә «явропани йеңилаш гуруһи» ниң рәһбири дашан сийолос, явропа парламентиниң әзалиридин илхан күчүк вә фил бәннийон қатарлиқ 3 нәпәр сиясий әрбабниң илһам тохтини 2019-йиллиқ «сахароф әркинлик мукапати» ға намзатлиққа көрсәткән хетиму қошуп елан қилинған.

Илһам тохти әпәндини 2019-йиллиқ «сахароф әркинлик мукапати» ға намзатлиққа көрсәткән «явропани йеңилаш гуруһи» ниң рәһбири дашан сийолос әпәнди илһам тохтини бу мукапатқа намзат көрситишниң әһмийити һәққидә тохтилип өткән.

У мундақ дегән: «хитайда кишилик һоқуқ вә инсанларниң әң әқәллий әркинликини тәләп қилған илһам тохти ‹сахароф әркинлик мукапати' ниң роһини намаян қилди. У узун йиллардин буян хитайда аптономийә қануни вә униңда берилгән һоқуқларниң капаләткә игә болушини тәләп қилди, уйғурлар вәзийитини кишиләргә тонутти, уйғурларниң хитай җәмийитидә кәмситилишигә қарши күрәш қилди. Илһам тохти һазир өмүрлүк қамақта, һаяти хәвп астида өтүватиду. ‹явропани йеңилаш гуруһи' бүгүн бир күчлүк сигнал бәрди. У болсиму илһам тохтини ‹сахароф әркинлик мукапати' ға намзатлиққа көрситиш арқилиқ уйғурларниң кишилик һоқуқи вә әркинлики үчүн елип бериливатқан күрәшләргә дәстәк бериш!»

Явропа парламентиниң әзаси илхан күчүк әпәнди хетидә «бүгүн интайин муһим бир күн. Биз һазир милйонлиған уйғурлар ‹қайта тәрбийә' намидики лагерларға қамалған еғир бир тарихий вәзийәттә туруватимиз. Илһам тохтиниң ‹явропани йеңилаш гуруһи' тәрипидин ‹сахароф әркинлик мукапати' ға намзатлиққа көрситилиши дуняниң уйғурларни унтуп қалмиғанлиқиниң күчлүк сигналидур. Биз 2016-йили илһам тохтини тунҗи қетим бу мукапатқа намзат қилип көрсәткәндин буян бу хизмәтни давамлаштуруп келиватимиз. яңрақ авазимиз билән авазсизларниң авази болушқа тиришиватимиз. Илһам тохти өзиниң пүткүл һаяти бәдилигә уйғурлар билән хитайлар баравәр яшиялайдиған бир дуняни бәрпа қилиш үчүн күрәш қилған иди. Биз униң бу күчлүк авазини давамлаштуримиз,» дәп язиду.

Мәлум болушичә бу илһам тохти әпәндиниң «сахароф әркинлик мукапати» ға 2-қетим намзатлиққа көрситилиши икән. Илһам тохти әпәнди 2016-йили тунҗи қетим «сахаров әркинлик мукапати» ға намзатлиққа көрситилгән. Әйни чағда бу тәшәббусни америкадики хитай кишилик һоқуқ паалийәтчиси сав яшө ханим, индияна университетидики тибәтшунас тәтқиқатчи мәрһум еллийот сперлиң әпәнди, фирансийәдики кишилик һоқуқ паалийәтчиси профессор мари холсмән ханим вә германийәдики әнвәрҗан әпәндиләр оттуриға қойған. Уларниң тәшәббуси билән германийәдә қурулған «илһам тохтини қоллаш гурупписи» вә явропадики «вакаләтсиз милләтләр тәшкилати» бирликтә илһам тохти әпәндини 2016-йили тунҗи қетим «сахароф әркинлик мукапати» ға намзат қилип көрсәткән иди.

«Илһам тохтини қоллаш гурупписи» дин профессор мари һолсман ханим зияритимизни қобул қилип, аридин үч йил өткәндин кейин илһам тохтиниң явропа парламентидики нопузлуқ сиясий әрбаблар тәрипидин «сахароф әркинлик мукапати» ға көрситилгәнликини, буниңдин өзиниң интайин сөйүнгәнликини билдүрди.

Мари һолсман ханим 2016-йили илһам тохтини «сахароф әркинлик мукапати» ға көрситишни тәшәббус қилип, хитай кишилик һоқуқ паалийәтчиси сав яшө ханим билән илһам тохтиниң йеқин достлиридин болған индияна университетидики тибәтшунас профессор мәрһум еллийот сперлиң әпәндиләр билән бирликтә явропа парламентида илһам тохтиниң әһвалини аңлатқан чағдики әһвални әсләп өтти.

Униң билдүрүшичә, әйни чағда парламенттики нурғун кишиләрниң илһам тохти вә уйғурларниң вәзийитидин анчә хәвири йоқ икән. Әмма бүгүнки күнгә кәлгәндә дуняда уйғурлар мәсилисигә вә илһам тохтиға охшаш хитай түрмисидики уйғур сәрхиллириниң әһвалиға көңүл бөлидиған кишиләр наһайити көпәйгән вәзийәт барлиққа кәлгән.

Профессор мари холсман ханим сөзидә йәнә милйонлиған уйғурлар лагерларға қамилип, илһам тохтиға охшаш уйғур сәрхиллири өмүрлүк қамаққа, ташполат тейип, халмурат ғопурға охшаш университет мудирлири өлүм җазасиға һөкүм қилиниватқан мушундақ бир тарихи вәзийәттә дуняниң сүкүт қилмаслиқини, болупму америка, явропа әллири қатарлиқ дөләтләр вә һөкүмәтләр, хәлқара тәшкилатларниң хитай билән болған дипломатик мунасивәтлиридә уйғур мәсилисини давамлиқ оттуриға қоюши һәмдә хитай һөкүмитигә қарита мәлум әмәлий тәдбир қоллинишиниң зөрүрлүкини тәкитлиди.

Германийәдики «тәһдит астидики милләтләр» тәшкилатиму уйғур вәзийитини үзлүксиз көзитип келиш билән бирликтә илһам тохтиниң хитай түрмисидики әһвалиға йеқиндин көңүл бөлүп келиватқан хәлқарадики нопузлуқ тәшкилатларниң бири.

Мәзкур тәшкилатниң башлиқи улрех делиюс әпәнди зияритимизни қобул қилип, хитай һөкүмитиниң уйғурларниң қануний һәқлирини ашкара тәләп қилған илһам тохтини өмүрлүк түрмигә қамап, дуняниң уни унтуп кетишини күтүватқанлиқини, мушундақ бир мәзгилдә илһам тохтиниң бу мукапатларға намзатлиққа көрситилишиниң һазирқи шараитта үнүмлүк тәдбирләрниң бири икәнликини билдүрди.

Улрех делиюс әпәнди мундақ деди: «бу биз даим ойлишимиз зөрүр болған мәсилә. Хитай һөкүмити һазир илһам тохтиға өмүрлүк түрмә җазаси берип, уни унтулдурушқа тиришиватиду. Мушундақ шараитта биз ғәрб демократик дөләтлиридә униң исминиң даим тилға елинип турушини зөрүр дәп билимиз. Мән илһам тохтини уйғурларниң һәқ-һоқуқлирини тәләп қилишта әң зор бәдәл төлигән шәхс дәп қараймән. У хитай һөкүмити билән йүзму-йүз туруп уйғурларниң қануний һәқлирини оттуриға қойған. Шуңа биз шәрқий түркистандики уйғурларниң хитай һөкүмитигә қарши сөзлиши чәклиниватқан бүгүнкидәк вәзийәттә уйғурларниң һәқ-һоқуқлирини тәләп қилған илһам тохтиниң намини даим тилға елип турушимиз, униң әһвалиға һәр вақит, көңүл бөлүватқанлиқимизни ипадилишимиз толиму зөрүр.»

Германийәдики «илһам тохтини қоллаш гурупписи» ниң башлиқи әнвәрҗан әпәндиму зияритимизни қобул қилип, 2014-йили хитай һөкүмити тәрипидин тутқун қилинип муддәтсиз қамаққа һөкүм қилинған уйғур сәрхили илһам тохтиниң хәлқарада үзлүксиз һалда бу хил нопузлуқ мукапатларға еришип кәлгәнликини тәкитлиди. У илһам тохти әпәндиниң 2019-йил бир йил ичидила америка һөкүмитидики вә явропа парламентидики сиясий әрбаблар тәрипидин арқа-арқидин «нобел тинчлиқ мукапати», «сахароф әркинлик мукапати» ға охшаш нопузлуқ хәлқаралиқ мукапатларға намзат қилип көрситилишиниң муһим әһмийәткә игә икәнликини билдүрди.

Илһам тохти тутқун қилинғандин буян униңға хәлқаралиқ нопузлуқ мукапатлардин «барбара голдсимис әркин йезиш мукапати», «мартин әннанис кишилик һоқуқ мукапати» қатарлиқ мукапатлар берилди. У бу йил 18-сентәбир явропа парламенти тәрипидин 2019-йиллиқ «сахароф әркинлик мукапати» ға намзат қилип көрситилиштин илгири 2019-йилиниң бешида америка дөләт мәҗлисидики муһим сиясий әрбаблар тәрипидин 2019-йиллиқ «нобел тинчлиқ мукапати» ға намзатлиққа көрситилгән иди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт