Илһам тохти өмүрлүк қамақ һаятиниң 5-йилида

Мухбиримиз меһрибан
2019-09-23
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Илһам тохтиниң америкадики қизи җәвһәр илһам б д т баш штабида өткүзүлгән «диний етиқад әркинликини қоғдаш һәққидә дуняви чақириқ» йиғинида сөздә. 2019-Йили 23-сентәбир. Нйо-йорк, америка.
Илһам тохтиниң америкадики қизи җәвһәр илһам б д т баш штабида өткүзүлгән «диний етиқад әркинликини қоғдаш һәққидә дуняви чақириқ» йиғинида сөздә. 2019-Йили 23-сентәбир. Нйо-йорк, америка.
Social Media

 

23-Сентәбир илһам тохтиниң хитай һөкүмити тәрипидин муддәтсиз қамаққа һөкүм қилғанлиқиға 5 йил болғанлиқи мунасивити билән «илһам тохтини қоллаш» гурупписи тәрипидин баянат елан қилинған. Мәзкур баянатта хитай түрмисидики илһам тохтиниң түрмидики әһвалиға ғәрб демократик дөләтлириниң йәниму диққәт қилиши керәклики шундақла уйғур диярида милйонларчә уйғур җаза лагерлириға қамалған бүгүнкидәк бир тарихий дәврдә илһам тохтиниң түрмидә зиянкәшликкә учришиниң алдини елишқа чақириқ қилинған.


Баянатта «хитай һөкүмитиниң қараңғу түрмисидә еғир күнләрни бешидин өткүзүватқан уйғур сәрхили илһам тохтиниң уйғурларниң ғурури вә қәһримани икәнлики, униң бир күн бурун болсиму балдуррақ әркинликкә еришиши үчүн хәлқара җәмийәтниң давамлиқ һәрикәт қилиши керәклики» тәкитләнгән.

Баянатта йәнә илһам тохтиниң көрсәткән пидакарлиқлири тәриплинип, «гәрчә илһам тохти өз бешиға келидиған еғир зиянкәшликләрни ениқ билип турсиму, лекин униң уйғурларниң әркинлики вә һәқ-һоқуқлирини қануний йоллар билән һимайә қилиштин һеч бир вақит ваз кәчмигәнлики вә адаләт йолидин әсла қайтмиғанлиқи» оттуриға қоюлған. Баянатта йәнә хитай һөкүмитиниң «илһам тохтиниң уйғур хәлқи вә дуня җамаити арисида қазанған юқири абруй вә ишәнчидин қаттиқ сарасимигә чүшкәнлики үчүн уни өмүрлүк түрмигә қамиғанлиқи» тилға елинған.

Мәзкур гуруппиниң мәсули әнвәрҗан әпәнди радиомиз зияритини қобул қилип, бу баянатни елан қилиштики мәқсәтләр һәққидә тохталди. 

20-Сентәбир күни илһам тохтиниң америкадики қизи җәвһәр илһамму радиомиз зияритини қобул қилип, хитай даирилириниң дадисиға охшаш тинчлиқ йоли арқилиқ, өз хәлқиниң қануний һәқлирини тәләп қилған бир уйғур зиялисини муддәтсиз қамаққа һөкүм қилишиниң хәлқара қанунғила әмәс, бәлки хитайниң өзиниң қануниғиму хилап қилмиш икәнликини тәкитлиди. У йәнә хәлқара җәмийәтни дадиси илһам тохти вә нөвәттә милйондин артуқ уйғурниң лагерларға қамилиш вәзийитигә көңүл бөлүшкә чақирди.

Җәвһәр мундақ деди: «мениңчә, дадам илһам тохти тинчлиқниң символи. У хитайда һәрқайси милләтләр арисида өз-ара һөрмәт вә баравәрликни тәкитлиди. У өткән йилларда хитайлар билән уйғурлар арисидики чүшүнүшни илгири сүрүштә бир көврүк болуш үчүн тиришип кәлди. Һалбуки, хитай һөкүмити дадамни түрмигә қамаш арқилиқ наһайити чоң хаталиқ өткүзди. Мән дадамға хәлқарада берилгән мукапатларниң хитай һөкүмитиниң дадамни муддәтсиз қамақ җазасиға һөкүм қилиштәк қилмиши вә уйғурлар үстидин нөвәттә йүргүзүватқан бастуруш сияситигә қарита қайтидин ойлинишиға түрткә болушини үмид қилимән.»

Җәвһәр америка қатарлиқ ғәрб демократик дөләтлири һөкүмәтлирини өз ичигә алған хәлқара җәмийәтниң түрмидики дадиси илһам тохтиға вә нөвәттә милйондин артуқ уйғурниң лагерларға қамилишидәк еғир вәзийәткә көңүл бөлишиниң йетәрлик болмиғанлиқини тәкитлиди. 

Җәвһәр мундақ деди: «мениңчә, өткән икки йил ичидә уйғурлар учраватқан еғир вәзийәткә қарита көңүл бөлүш йетәрлик болмиди. Мән мәйли явропа бирлики болсун, яки америка һөкүмити болсун, техиму җиқ дөләт һөкүмәтлирини һәрикәткә өтүши керәк дәп қараймән. Мәйли дадамниң әһвали болсун яки уйғурлар учраватқан һазирқи еғир вәзийәткә қарита болсун, техиму җиқ әмәлий тәдбирләр елиниши керәк.»

Анализчиларниң қаришичә, илһам тохтиға охшаш тинчлиқ йоли арқилиқ уйғурларниң хитай хәлқи билән болған баравәрликини вә хитай қанунида бәлгиләнгән қануний һәқлирини тәләп қилған уйғур сәрхилиниң хитай даирилири тәрипидин муддәтсиз қамаққа һөкүм қилиниши уйғур хәлқиниң хитай коммунист һөкүмити билән тинч усулда диалог өткүзүш вә хитай қанунида бәлгиләнгән һәқ-һоқуқлирини тәләп қилиш арзусиниң мумкинсизликини көрситип беридикән.

Америка уйғур бирләшмисиниң рәиси елшат һәсән әпәнди илһам тохтиниң уйғур мәсилисидики муһим орни һәққидә тохтилип, һазирқидәк милйондин артуқ уйғур җаза лагерлириға қамилип қаттиқ бастурушқа учраватқан еғир вәзийәттә хәлқара җәмийәтниң уйғур зиялийси илһам тохти вә уйғурларниң нөвәттики вәзийитигә көңүл бөлүши вә әмәлий тәдбирләрни елип беришиниң зөрүрлүкини тәкитлиди. 

Илһам тохти 2004-йили өзи тәсис қилған «уйғур биз» торида дәсләпки мәзгилләрдә мақалә елан қилиш, нутуқ сөзләш йоллири арқилиқ, уйғурларниң хитай хәлқи билән болған баравәрликини, вә уйғурларға хитай қанунида бериш вәдә қилинған аптономийилик қануний һәқ-һоқуқлирини ашкара тәләп қилишни давамлаштурған.

Болупму 2008-йили хитайда ечилған олимпик тәнһәрикәт йиғини вә 2009-йилидики «5-июл қирғинчилиқи» мәзгилидә у хәлқара таратқуларниң зияритини қобул қилиш қатарлиқ түрлүк йоллар арқилиқ хитайдики аз санлиқ милләтләрниң, болупму уйғурларниң қануний һәқ-һоқуқлирини тәләп қилишни таки 2014-йили 15-январ тутқун қилинғанға қәдәр давамлаштуруп кәлгән иди.

У 2009-йилдики 5-июл үрүмчи вәқәсидин кейин әркин асия радиоси, америка авази қатарлиқ көплигән хәлқара таратқуларниң зияритини қобул қилғинида хитай даирилириниң уйғурларға қаратқан аталмиш аптономийә сияситиниң әмәлийәттә һечқачан иҗра қилинмиғанлиқини тәкитләп, әйни чағдики уйғур аптоном райониниң сабиқ рәиси нур бәкрини «лаяқәтсиз рәис» дәп әйиблигән иди. 

Илһам тохти 2014-йили15-январ күни бейҗиңдики өйидин тутқун қилинип, аридин тоққуз ай өткәндин кейин, йәни 23-сентәбир күни үрүмчидики оттура сот тәрипидин «дөләтни парчилашқа қутратқулуқ қилиш» җинайити билән өмүрлүк қамақ җазасиға һөкүм қилинди. Илһам тохти әйни чағда 10 күн ичидә адвокати ли фаңпиң арқилиқ наразилиқ әрзи сунған болсиму, әмма үрүмчидики уйғур аптоном районлуқ юқири сот 2014-йили 11-айниң 21-күни түрмә ичидә йепиқ сот ечип, униң әрзини рәт қилди вә илһам тохти үстидин чиқирилған өмүрлүк қамақ җазасиниң күчкә игә икәнликини елан қилған иди.

Илһам тохти тутқун қилинғандин кейин хәлқара җәмийәт түрлүк усуллар арқилиқ, җамаәт пикри һасил қилип хитайға бесим ишләтти вә хитай һөкүмитиниң уни шәртсиз қоюп беришини тәләп қилип кәлмәктә. Илһам тохти әпәнди тутқун қилинғандин буян илгири-кейин болуп, хәлқарадики даңлиқ кишилик һоқуқ мукапатлиридин «барбара голдсимис әркин йезиш мукапати», «мартен әнналис кишилик һоқуқ мукапати» қатарлиқ бирқанчилиған мукапатларға еришти. Илһам тохти 2019-йилиниң бешида америка дөләт мәҗлисидики муһим сиясий әрбаблар тәрипидин 2019-йиллиқ «нобел тинчлиқ мукапати» ға намзатлиққа көрситилди. Бу йил 18-сентәбирдә у йәнә явропа парламенти тәрипидин 2019-йиллиқ «сахароф әркинлик мукапати» ға намзатлиққа көрситилди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт