Ilham toxti ömürlük qamaq hayatining 5-yilida

Muxbirimiz méhriban
2019-09-23
Élxet
Pikir
Share
Print
Ilham toxtining amérikadiki qizi jewher ilham b d t bash shtabida ötküzülgen "Diniy étiqad erkinlikini qoghdash heqqide dunyawi chaqiriq" yighinida sözde. 2019-Yili 23-séntebir. Nyo-york, amérika.
Ilham toxtining amérikadiki qizi jewher ilham b d t bash shtabida ötküzülgen "Diniy étiqad erkinlikini qoghdash heqqide dunyawi chaqiriq" yighinida sözde. 2019-Yili 23-séntebir. Nyo-york, amérika.
Social Media

 

23-Séntebir ilham toxtining xitay hökümiti teripidin muddetsiz qamaqqa höküm qilghanliqigha 5 yil bolghanliqi munasiwiti bilen "Ilham toxtini qollash" guruppisi teripidin bayanat élan qilin'ghan. Mezkur bayanatta xitay türmisidiki ilham toxtining türmidiki ehwaligha gherb démokratik döletlirining yenimu diqqet qilishi kérekliki shundaqla Uyghur diyarida milyonlarche Uyghur jaza lagérlirigha qamalghan bügünkidek bir tarixiy dewrde ilham toxtining türmide ziyankeshlikke uchrishining aldini élishqa chaqiriq qilin'ghan.


Bayanatta "Xitay hökümitining qarangghu türmiside éghir künlerni béshidin ötküzüwatqan Uyghur serxili ilham toxtining Uyghurlarning ghururi we qehrimani ikenliki, uning bir kün burun bolsimu baldurraq erkinlikke érishishi üchün xelq'ara jem'iyetning dawamliq heriket qilishi kérekliki" tekitlen'gen.

Bayanatta yene ilham toxtining körsetken pidakarliqliri teriplinip, "Gerche ilham toxti öz béshigha kélidighan éghir ziyankeshliklerni éniq bilip tursimu, lékin uning Uyghurlarning erkinliki we heq-hoquqlirini qanuniy yollar bilen himaye qilishtin héch bir waqit waz kechmigenliki we adalet yolidin esla qaytmighanliqi" otturigha qoyulghan. Bayanatta yene xitay hökümitining "Ilham toxtining Uyghur xelqi we dunya jama'iti arisida qazan'ghan yuqiri abruy we ishenchidin qattiq sarasimige chüshkenliki üchün uni ömürlük türmige qamighanliqi" tilgha élin'ghan.

Mezkur guruppining mes'uli enwerjan ependi radi'omiz ziyaritini qobul qilip, bu bayanatni élan qilishtiki meqsetler heqqide toxtaldi. 

20-Séntebir küni ilham toxtining amérikadiki qizi jewher ilhammu radi'omiz ziyaritini qobul qilip, xitay da'irilirining dadisigha oxshash tinchliq yoli arqiliq, öz xelqining qanuniy heqlirini telep qilghan bir Uyghur ziyalisini muddetsiz qamaqqa höküm qilishining xelq'ara qanun'ghila emes, belki xitayning özining qanunighimu xilap qilmish ikenlikini tekitlidi. U yene xelq'ara jem'iyetni dadisi ilham toxti we nöwette milyondin artuq Uyghurning lagérlargha qamilish weziyitige köngül bölüshke chaqirdi.

Jewher mundaq dédi: "Méningche, dadam ilham toxti tinchliqning simwoli. U xitayda herqaysi milletler arisida öz-ara hörmet we barawerlikni tekitlidi. U ötken yillarda xitaylar bilen Uyghurlar arisidiki chüshünüshni ilgiri sürüshte bir köwrük bolush üchün tiriship keldi. Halbuki, xitay hökümiti dadamni türmige qamash arqiliq nahayiti chong xataliq ötküzdi. Men dadamgha xelq'arada bérilgen mukapatlarning xitay hökümitining dadamni muddetsiz qamaq jazasigha höküm qilishtek qilmishi we Uyghurlar üstidin nöwette yürgüzüwatqan basturush siyasitige qarita qaytidin oylinishigha türtke bolushini ümid qilimen."

Jewher amérika qatarliq gherb démokratik döletliri hökümetlirini öz ichige alghan xelq'ara jem'iyetning türmidiki dadisi ilham toxtigha we nöwette milyondin artuq Uyghurning lagérlargha qamilishidek éghir weziyetke köngül bölishining yéterlik bolmighanliqini tekitlidi. 

Jewher mundaq dédi: "Méningche, ötken ikki yil ichide Uyghurlar uchrawatqan éghir weziyetke qarita köngül bölüsh yéterlik bolmidi. Men meyli yawropa birliki bolsun, yaki amérika hökümiti bolsun, téximu jiq dölet hökümetlirini heriketke ötüshi kérek dep qaraymen. Meyli dadamning ehwali bolsun yaki Uyghurlar uchrawatqan hazirqi éghir weziyetke qarita bolsun, téximu jiq emeliy tedbirler élinishi kérek."

Analizchilarning qarishiche, ilham toxtigha oxshash tinchliq yoli arqiliq Uyghurlarning xitay xelqi bilen bolghan barawerlikini we xitay qanunida belgilen'gen qanuniy heqlirini telep qilghan Uyghur serxilining xitay da'iriliri teripidin muddetsiz qamaqqa höküm qilinishi Uyghur xelqining xitay kommunist hökümiti bilen tinch usulda di'alog ötküzüsh we xitay qanunida belgilen'gen heq-hoquqlirini telep qilish arzusining mumkinsizlikini körsitip béridiken.

Amérika Uyghur birleshmisining re'isi élshat hesen ependi ilham toxtining Uyghur mesilisidiki muhim orni heqqide toxtilip, hazirqidek milyondin artuq Uyghur jaza lagérlirigha qamilip qattiq basturushqa uchrawatqan éghir weziyette xelq'ara jem'iyetning Uyghur ziyaliysi ilham toxti we Uyghurlarning nöwettiki weziyitige köngül bölüshi we emeliy tedbirlerni élip bérishining zörürlükini tekitlidi. 

Ilham toxti 2004-yili özi tesis qilghan "Uyghur biz" torida deslepki mezgillerde maqale élan qilish, nutuq sözlesh yolliri arqiliq, Uyghurlarning xitay xelqi bilen bolghan barawerlikini, we Uyghurlargha xitay qanunida bérish wede qilin'ghan aptonomiyilik qanuniy heq-hoquqlirini ashkara telep qilishni dawamlashturghan.

Bolupmu 2008-yili xitayda échilghan olimpik tenheriket yighini we 2009-yilidiki "5-Iyul qirghinchiliqi" mezgilide u xelq'ara taratqularning ziyaritini qobul qilish qatarliq türlük yollar arqiliq xitaydiki az sanliq milletlerning, bolupmu Uyghurlarning qanuniy heq-hoquqlirini telep qilishni taki 2014-yili 15-yanwar tutqun qilin'ghan'gha qeder dawamlashturup kelgen idi.

U 2009-yildiki 5-iyul ürümchi weqesidin kéyin erkin asiya radi'osi, amérika awazi qatarliq köpligen xelq'ara taratqularning ziyaritini qobul qilghinida xitay da'irilirining Uyghurlargha qaratqan atalmish aptonomiye siyasitining emeliyette héchqachan ijra qilinmighanliqini tekitlep, eyni chaghdiki Uyghur aptonom rayonining sabiq re'isi nur bekrini "Layaqetsiz re'is" dep eyibligen idi. 

Ilham toxti 2014-yili15-yanwar küni béyjingdiki öyidin tutqun qilinip, aridin toqquz ay ötkendin kéyin, yeni 23-séntebir küni ürümchidiki ottura sot teripidin "Döletni parchilashqa qutratquluq qilish" jinayiti bilen ömürlük qamaq jazasigha höküm qilindi. Ilham toxti eyni chaghda 10 kün ichide adwokati li fangping arqiliq naraziliq erzi sun'ghan bolsimu, emma ürümchidiki Uyghur aptonom rayonluq yuqiri sot 2014-yili 11-ayning 21-küni türme ichide yépiq sot échip, uning erzini ret qildi we ilham toxti üstidin chiqirilghan ömürlük qamaq jazasining küchke ige ikenlikini élan qilghan idi.

Ilham toxti tutqun qilin'ghandin kéyin xelq'ara jem'iyet türlük usullar arqiliq, jama'et pikri hasil qilip xitaygha bésim ishletti we xitay hökümitining uni shertsiz qoyup bérishini telep qilip kelmekte. Ilham toxti ependi tutqun qilin'ghandin buyan ilgiri-kéyin bolup, xelq'aradiki dangliq kishilik hoquq mukapatliridin "Barbara goldsimis erkin yézish mukapati", "Martén ennalis kishilik hoquq mukapati" qatarliq birqanchilighan mukapatlargha érishti. Ilham toxti 2019-yilining béshida amérika dölet mejlisidiki muhim siyasiy erbablar teripidin 2019-yilliq "Nobél tinchliq mukapati" gha namzatliqqa körsitildi. Bu yil 18-séntebirde u yene yawropa parlaménti teripidin 2019-yilliq "Saxarof erkinlik mukapati" gha namzatliqqa körsitildi.

Toluq bet