10-Декабирдики "дуня кишилик һоқуқ күни" дә илһам тохти қатарлиқ тутқундики уйғур сәрхиллири диққәт нуқтиси болди

Мухбиримиз меһрибан
2020-12-10
Share
10-Декабирдики Тутқун қилинған уйғур зиялийлиридин (1-рәт солдин оңға) илһам тохти, ташполат тейип, қурбан мамут, абдукерим рахман, (2-рәт солдин оңға) халмурат ғопур, абдуқадир җалалидин, арслан абдулла, раһилә давут, ялқун рози.
Photo: RFA

Хитай һөкүмитиниң уйғурларға қаратқан бастурушиниң күнсайин күчийиши вә уйғур зиялилириниң арқа-арқидин тутқун қилиниши, хәлқара җамаәтниң диққәт нуқтисини уйғурлар вәзийитигә, шундақла уйғур сәрхиллириниң нөвәттики әһвалиға қаратмақта.

Бу йилларда 2014-йили 15-январ күни тутқун қилинип, шу йили 22-сентәбир күни "дөләтни парчилаш" җинайити билән муддәтсиз қамаққа һөкүм қилинған бейҗиңдики милләтләр университетиниң дотсенти илһам тохтиниң делоси хәлараниң үзлүксиз диққәт нуқтиси болуп кәлди.

Болупму 2017-йили хитай һөкүмитиниң нәччә милйон уйғурни "диний әсәбиликни түгитиш", "қайта тәрбийәләш" қатарлиқ намларда лагерларға қамиши, тонулған уйғур зиялилиридин 400 дин артуқ кишини "бөлгүнчилик", "қутратқулуқ" қатарлиқ җинайәтләр билән лагер яки түрмиләргә қамиши, хәлқараниң уйғурлар вәзийитигә болған диққитини йәниму күчәйтти.

2017-Йилдин кейин тутқун қилинған шинҗаң университетиниң мудири ташполат тейип, шинҗаң теббий университетиниң мудири халмурат ғопур, шинҗаң университети филологийә иниститотиниң мудири арслан абдулла қатарлиқ йоқири қатламдики уйғур сәрхилириниң арқа-арқидин тутқун қилиниши, хәлқарадики хитайға болған әйибләш садалирини күчәйтти.

Шинҗаң университетиниң профессори, фолклоршунас, доктур йетәкчиси абдукерим раһманниң 2017-йили лагерға қамилип қоюп берилгәнлики, 2020-йили өйидики нәзәрбәт мәзгилидә кесәл сәвәбидин өлүп кетиши, уйғурларни қайғуға салди. Униң вапати чәт әлләрдики уйғуршунаш тәтқиқатчилар арисида күчлүк инкас пәйда қилди.

Абдукерим раһманниң оқуғучиси, шинҗаң университетиниң профессори, уйғур мазарлири тәтқиқатида хәлқарада тонулған тәтқиқатчи раһилә давут 2017-йили 12-айда тутқун қилинғандин кейин, из-дерәксиз ғайип болди. Уйғур дияридики тәсири әң күчлүк нопузлуқ жорнал- "шинҗаң мәдәнийити" ниң баш муһәррири, 70 яштин ашқан қурбан мамут 2017-йилиниң башлиридики америка зияритидин кейин тутқун қилиниди вә 3 йилдин буян һечқандақ из-дерики болмиди. Бу жорналда көплигән мақалилири елан қилинған, уйғурлар арисида зор тәсири болған шинҗаң педагогика университети филологийә иниститотиниң професори абдуқадир җалалидин, обзорчи ялқун рози қатарлиқ сәрхилларму тутқун қилинип қамаққа һөкүм қилинди яки һазирғичә из-дерики болмиди. Бу вәқәләрниң һәммиси хәлқарада җидди инкас қозғап, пүтүн дуня миқясидики һәр саһә кишилириниң тутқундики уйғур зиялилирини қоюп бериш тәләплирини күчәйтти.

Бу 3 йилдин буян, һәрқайси дөләтләрдики уйғур тәшкилатлири, хәлқара кәчүрүм тәшкилатини өз ичигә алған кишилик һоқуқ тәшкилатлири, чеграсиз мухбирлар тәшкилати вә хәлқарада тонулған алимларниң һоқуқини қоғдайдиған илмий җәмийәтләр, америка вә явропа дөләтлиридики даңлиқ университетлардики тонулған уйғуршунас алимлар көп қетимлар баянатлар елан қилип, хитай һөкүмитидин юқурида тилға елинған уйғур сәрхиллири вә тутқунда икәнлики ашкариланған 400 дин артуқ уйғур зиялисини шәртсиз қоюп беришни үзлүксиз тәләп қилип кәлмәктә.

Бу йил 10-декабирдики "дуня кишилик һоқуқ күни" диму тутқундики уйғур сәрхиллири, уйғур зиялилири вә уйғурларниң нөвәттики вәзийити һәққидә "тор муһакимә йиғинлири" ечилип, баянатлар елан қилинди.

9-Декабир күни германийәдики "илһам тохти иниститоти" ниң уюштуруши билән илһам тохти қатарлиқ тутқундики уйғур зиялилири вә нөвәттики уйғур вәзийити һәққидә "тор муһакимә йиғини" өткүзүлди.

Йиғинға 1989-йилдики тийәнәнмен оқуғуғучилар һәркитиниң йетәкчиси өркәш дөләт риясәтчилик қилди.

Өркәш дөләт тор муһакимә йиғинда қилған сөзидә хитай коммунист һөкүмити уйғурлар земинини бесивалған 70 йилдин буян, аталмиш "аптономийә сиясити" ни һечқачан иҗра қилмиғанлиқини тәкитлигән. Өркәш дөләт йәнә хитай һөкүмитидин аптономийә сияситини иҗра қилишни тәләп қилған илһам тохтиға охшаш уйғур зиялилирини тутқун қилип, уларға еғир җинайәтләрни артип түрмиләргә ташлиғанлиқини әскәртип өткән.

9-Декабирдики тор муһакимә йиғинида йәнә илһам тохти қатарлиқ уйғур сәрхиллириниң тутқун қилинип, йоқитиш нишаниға айландурулуши, 2017-йилидин буян милйонлиған уйғурларниң лагерларға қамилиши һәмдә уйғурларниң қул ишчиларға айландурулуши қатарлиқ бир қатар мәсилиләрни дуняға аңлитиш, болупму хитай хәлқигә аңлитишниң муһимлиқи тәкитләнгән.

Муһакимә йиғинида түркийә һаҗи төпә университетиниң истиратегийә мутәхәссиси әркин әкрәм, хитай кишилик һоқуқ адвокати тең бияв, франсийәдики хитай ишлири мутәхәссиси мари һолсмән ханим қатарлиқлар сөз қилған. Улар сөзидә илһам тохти қатарлиқ уйғур сәрхиллириниң тутқун обейкти болушиға уларниң уйғурларниң хитайдики қануний һәқ-һоқуқлирини тәләп қилғанлиқи вә уйғурларниң милли кимликини сақлап қелишни тәшәббус қилғанлиқиниң сәвәп болғанлиқини билдүргән.

10-Декабирдики "хәлқара кишилик һоқуқ күни" мунасивити билән тутқундики уйғур сәрхиллиридин илһам тохтиниң қизи җәвһәр илһам вә абдуқадир җалалидиннниң оғли бабур җалалидин зияритимизни қобул қилди.

Илһам тохтиниң америкадики қизи җәвһәр 7 йилдин буян дадиси илһам тохтиниң әһвалидин хәвәр алалмиғанлиқини, һазир бу хил еғир қисмәтниң пүткүл уйғурларниң бешиға кәлгәнликини билдүрди.

Җәвһәр мундақ деди: "шундақ, дадам тутқун қилинғанлиқиға 7 йил болай деди. Бу 7 йил бәлким әркин демократик дөләтләрдә хатирҗәм яшаватқан башқа кишиләр үчүн учқандәк тез өткән болуши мумкин. Әмма маңа охшаш ата-аниси яки йеқинлиридин айрилған уйғурлар үчүн ейтқанда, һәр бир күн бир йилдәк аста өтти дисәмму болиду. Шу тапта һиссиятимни тоғра ипадилийәлидимму-йоқ, билмәймән."

Җәвһәр 2017-йилдин кейинки әһвалларни баян қилип: "2017-йилдин буян түрмидики дадамни йоқлаштәк аилә зияритимиз чәкләнди. Һазирға қәдәр мән үчүн вақит йәнила шу қәдәр аста өткәндәк һес қилимән. Һазир мән дадамниң нәдиликини билмәймән, һәтта у һаятму яки һаят әмәсму, буниму билмәймән," деди.

Җәвһәр йәнә бу хил вәзийәтниң пүткүл уйғурларниң бешиға кәлгән қисмәт икәнликини, хитай һөкүмитиниң уйғурларға қаратқан бу хил бастурушини тохтитиши керәкликини тәкитлиди.

У йәнә мундақ деди: "әлвәттә, бу пәқәт илһам тохти аилисиниңла бешиға кәлгән қисмәт әмәс, бәлки пүткүл уйғур җәмийити дуч кәлгән еғир қисмәттур. Дадамға охшаш нурғунлиған даңлиқ зиялийлар тутқун қилинди. Раһилә давут, ташполат тейип, халмурат ғупур, ялқун розиға охшаш уйғур сәрхиллири зиянкәшликкә учриди яки қолға елинди. Бу әһвал бундақ давамлашса болмайду. Биз буниңға йол қоймаслиқимиз керәк. Мән хитай һөкүмитиниң дадамни өз ичигә алған барлиқ бигунаһ кишиләрни дәрһал қоюп беришини тәләп қилимән!"

Абдуқадир җалалидиннниң америкадики оғли бабур радийомизға қилған сөзидә тутқундики дадиси абдуқадир җалалидин һәққидә өзи билгән әң йеңи әһвалларни аңлатти.

Бабурниң билдүрүшичә, 2018-йили 2-айда дадиси вә аписи тутқун қилинғандин кейин, аписи бир йил 2 айдин кейин қоюп берилип өйигә қайтурулған. Әмма дадиси абдуқадир җалалидин йәнила тутқунда болуп, хитай һөкүмити һазирға қәдәр дадиси үстидин сот ачмиған, дадисиниң немә сәвәбин тутқун қилинғанлиқи вә қәйәргә қамалғанлиқи һәққидиму аилисидикиләргә һечқандақ учур бәрмигән.

10-Декабирдики "хәлқара кишилик һоқуқ күни" дә йәнә америкадики уйғур һәркити тәшкилатиниң уюштурушида "3 йилдин буян из-дерики болмиған раһилә давут" темисида тутқундики уйғур зиялийлири үчүн торда испат бериш йиғини өткүзүлгән.

Йиғинда доктур раһилә давут үчүн гуваһлиқ бәргән униң америкадики қизи әқидә полатму зияритимизни қобул қилди. У хитай һөкүмити аписи раһилә давут һәққидә ениқ җавап бәрмигүчи бу хил гуваһлиқ бериш паалийәтлирини тохтатмайдиғанлиқини билдүрди.

10-Декабирдики тор муһакимә йиғинида йәнә америкадики уйғуршунас алим райн самму сөз қилған. У сөзидә хитай һөкүмитиниң раһилә давутқа охшаш даңлиқ уйғур зиялилирини йоқитиш нишаниға айландурғанлиқини оттуриға қойған. У бу әһвалға дуняниң җидди қариши керәклики, һәрқайси дөләт һөкүмәтлириниң хитайға бесим ишлитип, уйғурларни бастурушқа қатнашқан хитай һөкүмәт органлири, ширкәтлири вә әмәлдарлирини җазалиши керәклигини тәкитлигән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт