10-Dékabirdiki "Dunya kishilik hoquq küni" de ilham toxti qatarliq tutqundiki Uyghur serxilliri diqqet nuqtisi boldi

Muxbirimiz méhriban
2020-12-10
Share
10-Dékabirdiki Tutqun qilin'ghan Uyghur ziyaliyliridin (1-ret soldin onggha) ilham toxti, tashpolat téyip, qurban mamut, abdukérim raxman, (2-ret soldin onggha) xalmurat ghopur, abduqadir jalalidin, arslan abdulla, rahile dawut, yalqun rozi.
Photo: RFA

Xitay hökümitining Uyghurlargha qaratqan basturushining künsayin küchiyishi we Uyghur ziyalilirining arqa-arqidin tutqun qilinishi, xelq'ara jama'etning diqqet nuqtisini Uyghurlar weziyitige, shundaqla Uyghur serxillirining nöwettiki ehwaligha qaratmaqta.

Bu yillarda 2014-yili 15-yanwar küni tutqun qilinip, shu yili 22-séntebir küni "Döletni parchilash" jinayiti bilen muddetsiz qamaqqa höküm qilin'ghan béyjingdiki milletler uniwérsitétining dotsénti ilham toxtining délosi xel'araning üzlüksiz diqqet nuqtisi bolup keldi.

Bolupmu 2017-yili xitay hökümitining nechche milyon Uyghurni "Diniy esebilikni tügitish", "Qayta terbiyelesh" qatarliq namlarda lagérlargha qamishi, tonulghan Uyghur ziyaliliridin 400 din artuq kishini "Bölgünchilik", "Qutratquluq" qatarliq jinayetler bilen lagér yaki türmilerge qamishi, xelq'araning Uyghurlar weziyitige bolghan diqqitini yenimu kücheytti.

2017-Yildin kéyin tutqun qilin'ghan shinjang uniwérsitétining mudiri tashpolat téyip, shinjang tébbiy uniwérsitétining mudiri xalmurat ghopur, shinjang uniwérsitéti filologiye inistitotining mudiri arslan abdulla qatarliq yoqiri qatlamdiki Uyghur serxilirining arqa-arqidin tutqun qilinishi, xelq'aradiki xitaygha bolghan eyiblesh sadalirini kücheytti.

Shinjang uniwérsitétining proféssori, folklorshunas, doktur yétekchisi abdukérim rahmanning 2017-yili lagérgha qamilip qoyup bérilgenliki, 2020-yili öyidiki nezerbet mezgilide késel sewebidin ölüp kétishi, Uyghurlarni qayghugha saldi. Uning wapati chet ellerdiki Uyghurshunash tetqiqatchilar arisida küchlük inkas peyda qildi.

Abdukérim rahmanning oqughuchisi, shinjang uniwérsitétining proféssori, Uyghur mazarliri tetqiqatida xelq'arada tonulghan tetqiqatchi rahile dawut 2017-yili 12-ayda tutqun qilin'ghandin kéyin, iz-déreksiz ghayip boldi. Uyghur diyaridiki tesiri eng küchlük nopuzluq zhornal- "Shinjang medeniyiti" ning bash muherriri, 70 yashtin ashqan qurban mamut 2017-yilining bashliridiki amérika ziyaritidin kéyin tutqun qilinidi we 3 yildin buyan héchqandaq iz-dériki bolmidi. Bu zhornalda köpligen maqaliliri élan qilin'ghan, Uyghurlar arisida zor tesiri bolghan shinjang pédagogika uniwérsitéti filologiye inistitotining profésori abduqadir jalalidin, obzorchi yalqun rozi qatarliq serxillarmu tutqun qilinip qamaqqa höküm qilindi yaki hazirghiche iz-dériki bolmidi. Bu weqelerning hemmisi xelq'arada jiddi inkas qozghap, pütün dunya miqyasidiki her sahe kishilirining tutqundiki Uyghur ziyalilirini qoyup bérish teleplirini kücheytti.

Bu 3 yildin buyan, herqaysi döletlerdiki Uyghur teshkilatliri, xelq'ara kechürüm teshkilatini öz ichige alghan kishilik hoquq teshkilatliri, chégrasiz muxbirlar teshkilati we xelq'arada tonulghan alimlarning hoquqini qoghdaydighan ilmiy jemiyetler, amérika we yawropa döletliridiki dangliq uniwérsitétlardiki tonulghan Uyghurshunas alimlar köp qétimlar bayanatlar élan qilip, xitay hökümitidin yuqurida tilgha élin'ghan Uyghur serxilliri we tutqunda ikenliki ashkarilan'ghan 400 din artuq Uyghur ziyalisini shertsiz qoyup bérishni üzlüksiz telep qilip kelmekte.

Bu yil 10-dékabirdiki "Dunya kishilik hoquq küni" dimu tutqundiki Uyghur serxilliri, Uyghur ziyaliliri we Uyghurlarning nöwettiki weziyiti heqqide "Tor muhakime yighinliri" échilip, bayanatlar élan qilindi.

9-Dékabir küni gérmaniyediki "Ilham toxti inistitoti" ning uyushturushi bilen ilham toxti qatarliq tutqundiki Uyghur ziyaliliri we nöwettiki Uyghur weziyiti heqqide "Tor muhakime yighini" ötküzüldi.

Yighin'gha 1989-yildiki tiyen'enmén oqughughuchilar herkitining yétekchisi örkesh dölet riyasetchilik qildi.

Örkesh dölet tor muhakime yighinda qilghan sözide xitay kommunist hökümiti Uyghurlar zéminini bésiwalghan 70 yildin buyan, atalmish "Aptonomiye siyasiti" ni héchqachan ijra qilmighanliqini tekitligen. Örkesh dölet yene xitay hökümitidin aptonomiye siyasitini ijra qilishni telep qilghan ilham toxtigha oxshash Uyghur ziyalilirini tutqun qilip, ulargha éghir jinayetlerni artip türmilerge tashlighanliqini eskertip ötken.

9-Dékabirdiki tor muhakime yighinida yene ilham toxti qatarliq Uyghur serxillirining tutqun qilinip, yoqitish nishanigha aylandurulushi, 2017-yilidin buyan milyonlighan Uyghurlarning lagérlargha qamilishi hemde Uyghurlarning qul ishchilargha aylandurulushi qatarliq bir qatar mesililerni dunyagha anglitish, bolupmu xitay xelqige anglitishning muhimliqi tekitlen'gen.

Muhakime yighinida türkiye haji töpe uniwérsitétining istiratégiye mutexessisi erkin ekrem, xitay kishilik hoquq adwokati téng biyaw, fransiyediki xitay ishliri mutexessisi mari holsmen xanim qatarliqlar söz qilghan. Ular sözide ilham toxti qatarliq Uyghur serxillirining tutqun obéykti bolushigha ularning Uyghurlarning xitaydiki qanuniy heq-hoquqlirini telep qilghanliqi we Uyghurlarning milli kimlikini saqlap qélishni teshebbus qilghanliqining sewep bolghanliqini bildürgen.

10-Dékabirdiki "Xelq'ara kishilik hoquq küni" munasiwiti bilen tutqundiki Uyghur serxilliridin ilham toxtining qizi jewher ilham we abduqadir jalalidinnning oghli babur jalalidin ziyaritimizni qobul qildi.

Ilham toxtining amérikadiki qizi jewher 7 yildin buyan dadisi ilham toxtining ehwalidin xewer alalmighanliqini, hazir bu xil éghir qismetning pütkül Uyghurlarning béshigha kelgenlikini bildürdi.

Jewher mundaq dédi: "Shundaq, dadam tutqun qilin'ghanliqigha 7 yil bolay dédi. Bu 7 yil belkim erkin démokratik döletlerde xatirjem yashawatqan bashqa kishiler üchün uchqandek téz ötken bolushi mumkin. Emma manga oxshash ata-anisi yaki yéqinliridin ayrilghan Uyghurlar üchün éytqanda, her bir kün bir yildek asta ötti disemmu bolidu. Shu tapta hissiyatimni toghra ipadiliyelidimmu-yoq, bilmeymen."

Jewher 2017-yildin kéyinki ehwallarni bayan qilip: "2017-Yildin buyan türmidiki dadamni yoqlashtek a'ile ziyaritimiz cheklendi. Hazirgha qeder men üchün waqit yenila shu qeder asta ötkendek hés qilimen. Hazir men dadamning nedilikini bilmeymen, hetta u hayatmu yaki hayat emesmu, bunimu bilmeymen," dédi.

Jewher yene bu xil weziyetning pütkül Uyghurlarning béshigha kelgen qismet ikenlikini, xitay hökümitining Uyghurlargha qaratqan bu xil basturushini toxtitishi kéreklikini tekitlidi.

U yene mundaq dédi: "Elwette, bu peqet ilham toxti a'ilisiningla béshigha kelgen qismet emes, belki pütkül Uyghur jem'iyiti duch kelgen éghir qismettur. Dadamgha oxshash nurghunlighan dangliq ziyaliylar tutqun qilindi. Rahile dawut, tashpolat téyip, xalmurat ghupur, yalqun rozigha oxshash Uyghur serxilliri ziyankeshlikke uchridi yaki qolgha élindi. Bu ehwal bundaq dawamlashsa bolmaydu. Biz buninggha yol qoymasliqimiz kérek. Men xitay hökümitining dadamni öz ichige alghan barliq bigunah kishilerni derhal qoyup bérishini telep qilimen!"

Abduqadir jalalidinnning amérikadiki oghli babur radiyomizgha qilghan sözide tutqundiki dadisi abduqadir jalalidin heqqide özi bilgen eng yéngi ehwallarni anglatti.

Baburning bildürüshiche, 2018-yili 2-ayda dadisi we apisi tutqun qilin'ghandin kéyin, apisi bir yil 2 aydin kéyin qoyup bérilip öyige qayturulghan. Emma dadisi abduqadir jalalidin yenila tutqunda bolup, xitay hökümiti hazirgha qeder dadisi üstidin sot achmighan, dadisining néme sewebin tutqun qilin'ghanliqi we qeyerge qamalghanliqi heqqidimu a'ilisidikilerge héchqandaq uchur bermigen.

10-Dékabirdiki "Xelq'ara kishilik hoquq küni" de yene amérikadiki Uyghur herkiti teshkilatining uyushturushida "3 Yildin buyan iz-dériki bolmighan rahile dawut" témisida tutqundiki Uyghur ziyaliyliri üchün torda ispat bérish yighini ötküzülgen.

Yighinda doktur rahile dawut üchün guwahliq bergen uning amérikadiki qizi eqide polatmu ziyaritimizni qobul qildi. U xitay hökümiti apisi rahile dawut heqqide éniq jawap bermigüchi bu xil guwahliq bérish pa'aliyetlirini toxtatmaydighanliqini bildürdi.

10-Dékabirdiki tor muhakime yighinida yene amérikadiki Uyghurshunas alim rayn sammu söz qilghan. U sözide xitay hökümitining rahile dawutqa oxshash dangliq Uyghur ziyalilirini yoqitish nishanigha aylandurghanliqini otturigha qoyghan. U bu ehwalgha dunyaning jiddi qarishi kérekliki, herqaysi dölet hökümetlirining xitaygha bésim ishlitip, Uyghurlarni basturushqa qatnashqan xitay hökümet organliri, shirketliri we emeldarlirini jazalishi kérekligini tekitligen.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet