Қазақистандики уйғурлар даңлиқ шаир илия бәхтияни хатирилиди

Ихтиярий мухбиримиз ойған
2022-03-30
Share
Қазақистандики уйғурлар даңлиқ шаир илия бәхтияни хатирилиди Талантлиқ уйғур шаири, “һаят даванлири”, “достларға совға”, “өмүр шундақ өтиду”, “мениң билән муңдашқин” қатарлиқ шеирий топламларниң аптори илия бәхтия әпәнди.
RFA/Oyghan

Қазақистанда уйғур тилида чиқиватқан мәтбуат сәһипилири вә шуниңдәк иҗтимаий таратқулардин мәлум болушичә, бу йил мәмликәт бойичә талантлиқ уйғур шаири, “һаят даванлири”, “достларға совға”, “өмүр шундақ өтиду”, “мениң билән муңдашқин” қатарлиқ шеирий топламларниң аптори илия бәхтияниң 90 йиллиқ тәвәллутиға беғишланған һәр хил паалийәтләр уюштурулмақта.

Илия бәхтия өткән әсирниң 60-80-йиллири қазақистанда иҗадийәт билән шоғуллинип, уйғур әдәбиятиниң, болупму поизийә саһәсиниң тәрәққиятиға чоң төһпә қошқан һәмдә шеирлири асасида нахшилар йезилип, хәлқ ичидә кәң тарқалған даңлиқ шаирларниң биридур. Йеқинда җумһурийәтлик уйғур етно-мәдәнийәт мәркизиниң уюштуруши билән тор арқилиқ “илия бәхтия-қутлуқ макан күйчиси” мавзусида илмий муһакимә йиғини болуп өтти. Униңға җәмиийәтлик тәшкилатлар вәкиллири, алимлар, муәллимләр, язғучилар, яшлар қатнашти.

Илмий муһакимә йиғинини ачқан җумһурийәтлик уйғур етно-мәдәнийәт мәркизиниң рәиси, қазақистан хәлқи ассамблейәси кеңишиниң әзаси шаһимәрдан нурумоф илия бәхтияниң пәқәр уйғур әдәбияти бойичила әмәс, бәлки пүткүл қазақистан әдәбиятида чоңқур из қалдурған бир шаир икәнлики, униң әсәрлириниң қайта-қайта нәшир қилинип, тәвәллутлириниң хатирилиниватқанлиқини алаһидә тәкитлиди. У йәнә мушу йилниң авғуст ейида шаирниң туғулған юрти ачиноқа йезисида әдибниң 90 йиллиқиға беғишланған чоң мурасимниң өтидиғанлиқини, өзиниң әнә шу даңлиқ шаирниң юртдиши болғанлиқи билән пәхирлинидиғанлиқини билдүрди.

Абай намидики қазақ миллий педагогика университети шәрқ филологийәси вә тәрҗимә бөлүминиң чоң оқутқучиси, филологийә пәнлириниң кандидат доктори шаирәм баратова “илия бәхтия-қутлуқ макан күйчиси” мавзусида мәхсус доклат бәрди. У әдибниң өмүр баяни вә иҗадийити тоғрисида тәпсилий тохталди.

Йиғинда сөзгә чиққан йәнә шу университетиниң профессори гүлсүм абдурахманова, муқағали мақатайеф қазақ хәлқиниң қанчилик дәриҗидә сөйүмлүк шаири вә пәрзәнти болса, илия бәхтияниңму уйғур хәлқиниң талантлиқ, сөйүмлүк шаири икәнликини алаһидә тәкитлиди. У шаирниң уйғур әдәбиятида муһәббәт лирикисиниң, пуқралиқ лирикисиниң, сатира жанериниң, балилар поизийәсиниң һәртәплимә бейишини тәминлигән әдип икәнликини оттуриға қойди. У йәнә һәр икки шаирниң өз вәтинигә, туғулған юртиға, һаятқа зор муһәббәт бағлиғанлиқини, илия бәхтияниң пәқәт шаирла әмәс, бәлки һәм тәрҗиман, һәм журналист болғанлиқини билдүрди.

Мустәқил тәтқиқатчи, хәлқара “қутадғу билик” институтиниң мудири әбләт сәмәт барлиқ йиғин қатнашқучилирини норуз байрими билән тәбриклиди. У илия бәхтияға охшаш әдибләр иҗадийитиниң уйғурлар үчүн мәшәл болуп хизмәт қилидиғанлиқини оттуриға қоюп, мундақ деди: “84-85-йилдин кейин оттура асия, болупму қазақистандтки нурғунлиған әсәрләр, шаирлиримизниң идийәлири бизниң юртимизға йетип барди. Бу шеирларниң тәсири билән биздә үмид вә ишәнч туғулди. Илия бәхтия шеирлириниң ана юртта нәқәдәр муһим рол ойниғанлиқини тәсәввур қилалаймиз. Шу вақитта ана юртта нәшир қилинидиған гезит-жорналларда илия бәхтияниң шеирлири техиму көпийишкә башлиған иди.”

Қирғизистандин “иттипақ” гезитиниң баш муһәрририниң орунбасари, пәлсәпә пәнлириниң кандидат доктори әкбәрҗан бавдуноф “иттипақ” җәмийити намидин җумһурийәтлик уйғур етно-мәдәнийәт мәркизи вә униң тәркибидики алимлар кеңишиниң бир нәччә йилдин буян муһим вә мәзмунлуқ паалийәтләрни уюштуруп келиватқанлиқини алаһидә тәкитләп, миннәтдарлиқ билдүрди. У илия бәхтияниң иккинчи дуня урушидин кейинки қазақистан уйғур әдәбиятиниң раваҗлинишиға асаслиқ төһпә қошқанлиқини, 1955-йилдин кейин уйғур елидин совет иттипақиға зия сәмәди, хелил һәмрайеф, мәсүмҗан зулпиқароф қатарлиқ әдибләрниң көчүп чиқип, қазақистан совет уйғур әдәбиятиниң шәкил вә мәзмун җәһәттин йүксилишидә муһим рол ойниғанлиқини илгири сүрди. У өзиниң илия бәхтия шеирлирини сөйүп оқуйдиғанлиқини, хатирә йиғинини өткүзүш арқилиқ әдибкә йәнә бир қетим һөрмәт көрситиливатқанлиқини тәкитлиди.

Йиғинға иштирак қилған өзбекистан җумһурийәтлик уйғур мәдәнийәт мәркизиниң рәиси һүсән искәндәроф, өзбекистан уйғур мәдәнийәт мәркизиниң ташкәнт вилайәтлик бөлүми рәисиниң орунбасари, өзбекистан язғучилар иттипақиниң әзаси ниҗат ниязоф, шундақла мухбир гүлбаһар ханим илия бәхтия тәвәллути мунасивити билән йиғин қатнашқучилирини қизғин тәбриклиди. Улар өзбекистан вә қазақистан уйғурлири оттурисидики мәдәний алақиләрни күчәйтиш үчүн бирликтә һәрикәт қилишниң муһимлиқини көрсәтти. Улар илия бәхтияға охшаш уйғур хәлқиниң атақлиқ язғучи вә шаирлирини хатириләш, уларниң әсәрлирини нәшир қилиш арқилиқ, яш әвладни миллий роһта тәрбийәләшниң муһимлиқини тәкитлиди.

Радийомиз зияритини қобул қилған тонулған язғучи вә драматург әхмәтҗан һашири әпәнди шаир әсәрлириниң уйғур хәлқиниң муң-зарини, арзу-арманлирини ипадиләйдиған хәлқ нахшилириға айлинип кәткәнликини билдүрүп, мундақ деди: “бизниң көңлимиз наһайити йеқин иди. Бизниң өйләргә пат-пат келидиған. Шеирларни оқуп, шу вақиттики өсүватқан яшлар һәққидә, уларға ғәмхорлуқ қилиш һәққидә өзиниң пикирлирини оттуриға ташлап туридиған. У қазақ хәлқиниң мәшһур шаири муқағали мақатайеф билән биллә келип, әдәбият, хәлқниң турмуши, җәмийәттики әһваллар тоғрилиқ параң қилатти, муңдишатти.”

Әхмәтҗан һашири йеқинда қазақистанда икки айда бир нәшир қилинидиған “муқағали” намлиқ журналда илия бәхтияниң 90 йиллиқ тәвәллутиға беғишланған чоң мақалә елан қилғанлиқини, болупму илия бәхтия билән муқағали мақатайеф оттурисидики достлуқ арқилиқ икки қериндаш хәлқ арисидики достлуқни, сәмимийликни, тәқдирдашлиқини көрсәткәнликини оттуриға қойди.

Зияритимизни қобул қилған шаирәм баратова ханим мундақ деди: “илия бәхтия замандаш һәм қәләмдашлиридин кәскин пәриқләнгән һалда өзигә хас авази билән поизийә сәһнисидә көрүнүп, хәлқимизниң сөйүмлүк шаириға айланди. Бүгүнки күндә әдип қәлимигә мәнсүп шеирларниң мухлислири һәр хил кәсип игилиридур: муәллим, дохтур, ишчи-дехан, навайлар. . . Әң яхшиси, илия барлиқ хәлқниң қәлбигә йол тепип, мәнивий җәһәттин йеқин дости болалиди. Илия бәхтия-һаят тәтқиқатчиси. У өмүр йолини һәртәрәплимә үгинип, көргән, байқиған, шаһити болған талай көрүнүшләрни өзичә баһалиған һалда, мәнивий маһийитини ечип, тәһлил қилиду. Илия-өмүр күйчиси. Шаир баштин кәчүргән талай синақларни ой таразисида өлчәп, хуласә-йәкүн чиқарған һалда китабхан нәзәригә тәғдим қилди.”

Йиғинда мунбәргә чиққан башқиму доклатчилар вә сөзлигүчиләр илия бәхтияниң иҗадийитигә юқири баһа берип, йиғинни уюштурғучиларға миннәтдарлиқини изһар қилди.

Игилишимизчә, илия бәхтия 1932-йили алмута вилайтиниң уйғур наһийәсигә қарашлиқ чоң ачиноқа йезисида дуняға кәлгән. 1937-Йили өзбекистанда хизмәт қилидиған дадисиниң иниси, дадисидин кичик айрилған бәш яшлиқ илия билән биллә униң чоң акисини ташкәнт шәһиригә елип кетиду. Педагоглар аилисигә келип қалған кәлгүси шаир мәктәпкә тәйярлинип, өзбекләрниң “алпамиш” дастанини ядлап бариду. 1941-Йили у туғулған юртиға қайтип келиду. Ғалҗат, кәтмән йезилирида дәсләпки билим алған у 1953-йили алмутадики абай намидики педагогика институтиниң қазақ тили вә әдәбияти факултетиға оқушқа чүшиду. Андин у кәтмән оттура мәктипидә муәллимлик қилиду. 1958-Йили “җазуши” нәшриятиға муһәррир болуп келиду. Кейинирәк радийо-телевизийә комитетиниң уйғур тәһриратида баш муһәррир вәзиписини атқуриду. 1973-Йили илия бәхтия москва шәһиридики икки йиллиқ горкий намидики әдәбият институтиға оқушқа әвәтилиду һәм уни мувәппәқийәтлик тамамлап, иҗадийәткә киришиду. Шаир илия бәхтия 1988-йили 55 йешида вапат болған.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт