Qazaqistandiki Uyghurlar dangliq sha'ir iliya bextiyani xatirilidi

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2022-03-30
Share
Qazaqistandiki Uyghurlar dangliq sha'ir iliya bextiyani xatirilidi Talantliq Uyghur sha'iri, “Hayat dawanliri”, “Dostlargha sowgha”, “Ömür shundaq ötidu”, “Méning bilen mungdashqin” qatarliq shé'iriy toplamlarning aptori iliya bextiya ependi.
RFA/Oyghan

Qazaqistanda Uyghur tilida chiqiwatqan metbu'at sehipiliri we shuningdek ijtima'iy taratqulardin melum bolushiche, bu yil memliket boyiche talantliq Uyghur sha'iri, “Hayat dawanliri”, “Dostlargha sowgha”, “Ömür shundaq ötidu”, “Méning bilen mungdashqin” qatarliq shé'iriy toplamlarning aptori iliya bextiyaning 90 yilliq tewellutigha béghishlan'ghan her xil pa'aliyetler uyushturulmaqta.

Iliya bextiya ötken esirning 60-80-yilliri qazaqistanda ijadiyet bilen shoghullinip, Uyghur edebiyatining, bolupmu po'iziye sahesining tereqqiyatigha chong töhpe qoshqan hemde shé'irliri asasida naxshilar yézilip, xelq ichide keng tarqalghan dangliq sha'irlarning biridur. Yéqinda jumhuriyetlik Uyghur étno-medeniyet merkizining uyushturushi bilen tor arqiliq “Iliya bextiya-qutluq makan küychisi” mawzusida ilmiy muhakime yighini bolup ötti. Uninggha jem'i'iyetlik teshkilatlar wekilliri, alimlar, mu'ellimler, yazghuchilar, yashlar qatnashti.

Ilmiy muhakime yighinini achqan jumhuriyetlik Uyghur étno-medeniyet merkizining re'isi, qazaqistan xelqi assambléyesi kéngishining ezasi shahimerdan nurumof iliya bextiyaning peqer Uyghur edebiyati boyichila emes, belki pütkül qazaqistan edebiyatida chongqur iz qaldurghan bir sha'ir ikenliki, uning eserlirining qayta-qayta neshir qilinip, tewellutlirining xatiriliniwatqanliqini alahide tekitlidi. U yene mushu yilning awghust éyida sha'irning tughulghan yurti achinoqa yézisida edibning 90 yilliqigha béghishlan'ghan chong murasimning ötidighanliqini, özining ene shu dangliq sha'irning yurtdishi bolghanliqi bilen pexirlinidighanliqini bildürdi.

Abay namidiki qazaq milliy pédagogika uniwérsitéti sherq filologiyesi we terjime bölümining chong oqutquchisi, filologiye penlirining kandidat doktori sha'irem baratowa “Iliya bextiya-qutluq makan küychisi” mawzusida mexsus doklat berdi. U edibning ömür bayani we ijadiyiti toghrisida tepsiliy toxtaldi.

Yighinda sözge chiqqan yene shu uniwérsitétining proféssori gülsüm abduraxmanowa, muqaghali maqatayéf qazaq xelqining qanchilik derijide söyümlük sha'iri we perzenti bolsa, iliya bextiyaningmu Uyghur xelqining talantliq, söyümlük sha'iri ikenlikini alahide tekitlidi. U sha'irning Uyghur edebiyatida muhebbet lirikisining, puqraliq lirikisining, satira zhanérining, balilar po'iziyesining herteplime béyishini teminligen edip ikenlikini otturigha qoydi. U yene her ikki sha'irning öz wetinige, tughulghan yurtigha, hayatqa zor muhebbet baghlighanliqini, iliya bextiyaning peqet sha'irla emes, belki hem terjiman, hem zhurnalist bolghanliqini bildürdi.

Musteqil tetqiqatchi, xelqara “Qutadghu bilik” institutining mudiri eblet semet barliq yighin qatnashquchilirini noruz bayrimi bilen tebriklidi. U iliya bextiyagha oxshash edibler ijadiyitining Uyghurlar üchün mesh'el bolup xizmet qilidighanliqini otturigha qoyup, mundaq dédi: “84-85-Yildin kéyin ottura asiya, bolupmu qazaqistandtki nurghunlighan eserler, sha'irlirimizning idiyeliri bizning yurtimizgha yétip bardi. Bu shé'irlarning tesiri bilen bizde ümid we ishench tughuldi. Iliya bextiya shé'irlirining ana yurtta neqeder muhim rol oynighanliqini tesewwur qilalaymiz. Shu waqitta ana yurtta neshir qilinidighan gézit-zhornallarda iliya bextiyaning shé'irliri téximu köpiyishke bashlighan idi.”

Qirghizistandin “Ittipaq” gézitining bash muherririning orunbasari, pelsepe penlirining kandidat doktori ekberjan bawdunof “Ittipaq” jem'iyiti namidin jumhuriyetlik Uyghur étno-medeniyet merkizi we uning terkibidiki alimlar kéngishining bir nechche yildin buyan muhim we mezmunluq pa'aliyetlerni uyushturup kéliwatqanliqini alahide tekitlep, minnetdarliq bildürdi. U iliya bextiyaning ikkinchi dunya urushidin kéyinki qazaqistan Uyghur edebiyatining rawajlinishigha asasliq töhpe qoshqanliqini, 1955-yildin kéyin Uyghur élidin sowét ittipaqigha ziya semedi, xélil hemrayéf, mesümjan zulpiqarof qatarliq ediblerning köchüp chiqip, qazaqistan sowét Uyghur edebiyatining shekil we mezmun jehettin yüksilishide muhim rol oynighanliqini ilgiri sürdi. U özining iliya bextiya shé'irlirini söyüp oquydighanliqini, xatire yighinini ötküzüsh arqiliq edibke yene bir qétim hörmet körsitiliwatqanliqini tekitlidi.

Yighin'gha ishtirak qilghan özbékistan jumhuriyetlik Uyghur medeniyet merkizining re'isi hüsen iskenderof, özbékistan Uyghur medeniyet merkizining tashkent wilayetlik bölümi re'isining orunbasari, özbékistan yazghuchilar ittipaqining ezasi nijat niyazof, shundaqla muxbir gülbahar xanim iliya bextiya tewelluti munasiwiti bilen yighin qatnashquchilirini qizghin tebriklidi. Ular özbékistan we qazaqistan Uyghurliri otturisidiki medeniy alaqilerni kücheytish üchün birlikte heriket qilishning muhimliqini körsetti. Ular iliya bextiyagha oxshash Uyghur xelqining ataqliq yazghuchi we sha'irlirini xatirilesh, ularning eserlirini neshir qilish arqiliq, yash ewladni milliy rohta terbiyeleshning muhimliqini tekitlidi.

Radiyomiz ziyaritini qobul qilghan tonulghan yazghuchi we dramaturg exmetjan hashiri ependi sha'ir eserlirining Uyghur xelqining mung-zarini, arzu-armanlirini ipadileydighan xelq naxshilirigha aylinip ketkenlikini bildürüp, mundaq dédi: “Bizning könglimiz nahayiti yéqin idi. Bizning öylerge pat-pat kélidighan. Shé'irlarni oqup, shu waqittiki ösüwatqan yashlar heqqide, ulargha ghemxorluq qilish heqqide özining pikirlirini otturigha tashlap turidighan. U qazaq xelqining meshhur sha'iri muqaghali maqatayéf bilen bille kélip, edebiyat, xelqning turmushi, jem'iyettiki ehwallar toghriliq parang qilatti, mungdishatti.”

Exmetjan hashiri yéqinda qazaqistanda ikki ayda bir neshir qilinidighan “Muqaghali” namliq zhurnalda iliya bextiyaning 90 yilliq tewellutigha béghishlan'ghan chong maqale élan qilghanliqini, bolupmu iliya bextiya bilen muqaghali maqatayéf otturisidiki dostluq arqiliq ikki qérindash xelq arisidiki dostluqni, semimiylikni, teqdirdashliqini körsetkenlikini otturigha qoydi.

Ziyaritimizni qobul qilghan sha'irem baratowa xanim mundaq dédi: “Iliya bextiya zamandash hem qelemdashliridin keskin periqlen'gen halda özige xas awazi bilen po'iziye sehniside körünüp, xelqimizning söyümlük sha'irigha aylandi. Bügünki künde edip qelimige mensüp shé'irlarning muxlisliri her xil kesip igiliridur: mu'ellim, doxtur, ishchi-déxan, nawaylar. . . Eng yaxshisi, iliya barliq xelqning qelbige yol tépip, meniwiy jehettin yéqin dosti bolalidi. Iliya bextiya-hayat tetqiqatchisi. U ömür yolini hertereplime üginip, körgen, bayqighan, shahiti bolghan talay körünüshlerni öziche bahalighan halda, meniwiy mahiyitini échip, tehlil qilidu. Iliya-ömür küychisi. Sha'ir bashtin kechürgen talay sinaqlarni oy tarazisida ölchep, xulase-yekün chiqarghan halda kitabxan nezerige teghdim qildi.”

Yighinda munberge chiqqan bashqimu doklatchilar we sözligüchiler iliya bextiyaning ijadiyitige yuqiri baha bérip, yighinni uyushturghuchilargha minnetdarliqini izhar qildi.

Igilishimizche, iliya bextiya 1932-yili almuta wilaytining Uyghur nahiyesige qarashliq chong achinoqa yézisida dunyagha kelgen. 1937-Yili özbékistanda xizmet qilidighan dadisining inisi, dadisidin kichik ayrilghan besh yashliq iliya bilen bille uning chong akisini tashkent shehirige élip kétidu. Pédagoglar a'ilisige kélip qalghan kelgüsi sha'ir mektepke teyyarlinip, özbéklerning “Alpamish” dastanini yadlap baridu. 1941-Yili u tughulghan yurtigha qaytip kélidu. Ghaljat, ketmen yézilirida deslepki bilim alghan u 1953-yili almutadiki abay namidiki pédagogika institutining qazaq tili we edebiyati fakultétigha oqushqa chüshidu. Andin u ketmen ottura mektipide mu'ellimlik qilidu. 1958-Yili “Jazushi” neshriyatigha muherrir bolup kélidu. Kéyinirek radiyo-téléwiziye komitétining Uyghur tehriratida bash muherrir wezipisini atquridu. 1973-Yili iliya bextiya moskwa shehiridiki ikki yilliq gorkiy namidiki edebiyat institutigha oqushqa ewetilidu hem uni muweppeqiyetlik tamamlap, ijadiyetke kirishidu. Sha'ir iliya bextiya 1988-yili 55 yéshida wapat bolghan.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet