IPAC Ezaliri: “Sotsiyalizm tüzümi zulum mashinisidur!”

Muxbirimiz eziz
2022.09.16
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
60-parlament-ezasi-xitaygha-qarshi-yighin-1.jpg Shimali amérika, asiya, afriqa, yawropa we latin amérikasidiki döletlerning xelq'ara parlaméntlar ara ittipaqigha eza 60 tek parlamént ezasi we siyasiyoni washin'gton'gha yighildi. 2022-Yili 13-séntebir.
Photo: RFA

“Xitay heqqidiki xelq'ara parlaméntlar birleshmisi” (IPAC) ning 2022-yilliq xelq'araliq yighini 14-séntebir küni amérika dölet mejliside axirlashqan bolup, shu küni mezkur birleshmining bayanati resmiy élan qilindi. Bayanatta xitayni cheklesh üchün dunyawi birliksep ornitish alahide tekitlinish bilen birge, xitay heqqidiki bir qatar qararlarning qobul qilin'ghanliqi élan qilindi. Bu qararlar ichide Uyghurlar mesilisigimu mexsus orun ajritilghan bolup, Uyghurlar duch kéliwatqan qirghinchiliq kishilik hoquq sahesidiki depsendichilikning eng gewdilik misali bolghan. Bolupmu xitay hökümiti dawam qiliwatqan söz erkinliki, pikir erkinliki, diniy étiqad erkinliki qatarliq heqlerni boghush, xalighanche tutqun qilish we mejburiy ghayib qiliwétish heqqide toxtilip: “Uyghur rayonidiki ghayet zor kölemlik kishilik hoquq depsendichiliki bizning zor diqqitimizni qozghap kelmekte. Hazir bu jaydiki zulum we jinayetlerning ishenchlik delil-ispatliri toplinip bolghan bolsimu, birleshken döletler teshkilati (b d t) kishilik hoquq kéngi'ishning aliy komissari mishél bachélét Uyghur rayonida emeliy tekshürüshte bolushta meghlup boldi” déyildi.

Bayanatta yene xitay hökümitining bu xil qabahetlerdiki jawabkarliqini sürüshte qilish hemde Uyghur diyaridiki mejburiy emgek hadisisini chekleshke yol achidighan qanun tüzüsh xizmitini mukemmelleshtürüsh, Uyghurlarning mejburiy emgiki arqiliq ishlepchiqirilghan mehsulatlarni dunyawi teminlesh zenjiridin tazilash qatarliq nishanlarni emelge ashurush üchün “Magnitiski qanuni” sheklidiki qanun layihelirini köplep wujutqa chiqirish hemde uni xitaygha tedbiqlash, Uyghur diyarida b d t xadimlirining musteqil tekshürüshte bolushigha yol échish, nazuk pen-téxnikilarning zulumgha qoral qilinishidin saqlinish üchün bularni xitaygha ékisport qilghanda éhtiyatchanliq bilen ish körüsh qatarliqlarmu ayrim yer aldi.

Yighin ariliqida, bu qétimqi yighinda otturigha qoyulghan xitay xirisi hemde uning dunyagha körsitidighan tesiri heqqide söz qilghan bir qisim parlamént ezaliri radiyomizning ayrim ziyaritini qobul qilip, bu mesililerning Uyghur jem'iyiti bilen bolghan alaqisi heqqide toxtilip ötti.

Yawropa parlaméntining ezasi miryam léksman (Miriam Lexmann) eyni waqitta sotsiyalizm tüzümidiki aldinqi qorghanlardin bolghan sabiq chéxsélowakiye jumhuriyitide tughulup chong bolghan siyasiyon bolup, bu heqte söz bolghanda xitayning dunya üchün zadi némidin dérek béridighanliqini bilishning muhimliqini alahide tekitlidi: “Shundaq. Hazir u jaydiki Uyghurlar bilen sözlishishning héchqandaq imkani yoq. Chünki men ularning erkin halda axbarattiki xewerlerni körelmeydighanliqini bilimen. Shunga ular bügünki yighinda néme geplerning otturigha qoyulghanliqini bilishke qadir emes. Emma muhajirettiki Uyghur jama'iti bu heqtiki ishlarning dawam qilishi hemde démokratik ellerdiki qanun tarmaqlirigha Uyghurlarni eslitip turush, her sahe kishilirini Uyghurlarni qollashqa righbetlendürüsh üchün bek muhim. Hazir nurghun parlaméntlar Uyghurlar bashtin kechüriwatqan ishlarning qirghinchiliq ikenliki heqqide qarar aldi. Yéqinda b d t ning Uyghurlar heqqidiki doklatimu élan qilindi. Bu mesilide bizmu b d t gha bu doklatni élan qilish hemde dunyagha u jayda zadi némilerning boluwatqanliqini uqturush heqqide bésim qilghan iduq. Qandaqla bolsun, axiri buning netijisi boldi. Xitay hazir zulum qiliwatidu. Shuning üchün biz komunistik tüzümning ochuq soda shériki qilghili bolidighan tüzüm emeslikini, eksiche uning Uyghurlarni öz ichige alghan xelqlerge qandaq zulum séliwatqanliqini, diniy étiqadtiki jama'etni qandaq basturiwatqanliqini, ularning herqandaq idi'ologiyelik qarshiliqini rehimsizlik bilen basturidighanliqini dunyagha bildürishimiz lazim. Yene bir yaqtin biz ashu kishiler bilen bir septe turup ularni qollishimiz, ularning chiqiralmighan awazini anglitishqa tirishishimiz téximu muhim.”

Miriyam léksmanning qarishiche, hazirqi dunya baziri xitayning erzan bahaliq emgek mehsulatliridin kéliwatqan menpe'etni ela biliwatqan bolup, nawada bu hal dawam qiliwerse, aqiwet bu xil menpe'etke bolghan intilish gherb dunyasining mewjut bolushidiki tüpki asasni weyran qilishqa apiridiken.

“Qaraydighan bolsaq, hazir Uyghurlarni öz ichige alghan zamaniwi qullar emgikining mehsulatliri bizning bazarlirimizgha kiriwatidu. Chünki biz ularni erzan bolghanliqi üchün köplep sétiwalimiz. Eger bu yüzlinish toxtimisa, bu xil achközlük axiri bizning démokratiyemizni we erkin jem'iyitimizni weyran qiliwétidu. Men nurghun kishilerning ‛rusiye bir idé'ologiye, emma xitay bolsa peqetla bir soda shériki‚ dégenlikini tekitlidim. Xitay emeliyette zulum ishlepchiqiridighan bir tüzüm, emma idé'ologiye emes. Men sabiq komunistik dölet bolghan slowakiyede tughulghan. Shunga markisizimliq tüzümning idé'ologiye ikenlikini, shuningdek insaniyetke we jem'iyetke bekmu ziyanliq ikenlikini yaxshi bilimen. Bu nuqtidin alghanda, biz xitayda néme ishlarning boluwatqanliqini, xitayning chet ellerde némilerni qiliwatqanliqini chüshinishimiz lazim. Hazir ularning idé'ologiyesi bizning erkin jem'iyitimizni we démokratiyemizni weyran qilish boluwatidu. Ularning markisizm we léninizmgha egishimiz, dégini peqetla söz oyuni xalas. Buni chüshinish üchün ularning néme dewatqanliqigha emes, belki néme qiliwatqanliqigha qarash kérek. Démokratik eller bilen we erkin jemiyet bilen soda alaqisida bolush sabiq sowét ittipaqi dewride, shundaqla yawropadiki komunizm jem'iyitide mumkin bolmighan ishlar idi. Gherb döletlirimu komunistik tüzümdiki döletler bilen soda alaqisida bolush arqiliq ular bilen hemkarlishish pursitige ériship baqmighan idi. Buni xitay emelge ashurdi hemde buningdin paydilinip qudret tapti. Emma ular tashqi soda jehettiki ewzellik, téxnika oghriliqi we bashqa usullar arqiliq bizning démokratik sistémimizgha we iqtisadiy ghol asasimizgha buzghunchiliq qilish hemde uni weyran qilishning qestige chüshiwatidu.”

Bu heqte ziyaritimizni qobul qilghan ukra'ina parlaméntining ezasi oléksandér mérézhko (Oleksandr Merezhko) nöwette rusiyening ukra'inadiki tajawuzi yuquri pellige chiqiwatqanda buning dunya üchün némidin dérek bérishi muhim ikenlikini alahide tilgha aldi. Uning qarishiche, hazir rusiye bilen xitay otturisidiki hemkarliq yuquri pellige chiqiwatqan bolup, bu hal ukra'ina üchünla emes, dunya üchünmu zor xeterning bishariti iken.

“Hazir bu hal bek xeterlik. Chünki biz ukra'inada küresh qiliwatimiz. Biz yawropa ittipaqini rusiyedin néfit sétiwalmasliqqa dewet qiliwatqan iduq. Chünki bundaq qilghanliq emiliyette rusiyening urush mashinisigha may quyghanliqqa barawer bolatti. Yene bir yaqtin hazir rusiye ukra'inada qirghinchiliq qiliwatidu. Shunga bu nuqtidin alghanda, rusiyedin néfit alghanlar ukra'inlarning qirghin qilinishini maliye jehettin qollighanlar bolup qalidu. Hazir bolsa xitaylar del mushu ishni qiliwatidu. Ular yawropa ittipaqi sétiwalmighan néfitni zor miqdarda sétiwaldi. Bu bolsa ukra'ina xelqi duch kéliwatqan paji'eni téximu éghirlashturushqa apiridu. Emma biz hazirgha qeder yéngilmiduq. Chünki biz dölitimizni, a'ilimizni, shundaqla bala-chaqimizni qoghdash üchün küresh qiliwatimiz. Mundaqche alghanda, bizning küreshtin bashqa tallishimiz yoq. Rusiye armiyesini, yene kélip dunyadiki ikkinchi qudretlik armiye bolghan rusiye armiyisini biz ukra'ina téritoriyeside nahayiti ünümlük halda meghlup qiliwatimiz. Mushuning özi kichik démokratik ellerning waqti kelgende ghayet zor hakimmutleq dölet üstidin ghelibe qilalaydighanliqini ispatlap béridu.”

Parlamént ezasi oléksandirning bildürishiche, hazir xoshallinarliq bir ish dunya bu xil xeterni azraq bolsimu sezgen hemde buninggha qarshi bezi tedbirlerni élishqa bashlighan. Shu sewebtinmu ukra'inaning ajiz bolushigha qarimay, rusiyeni yéngishige yardemler we yollar échilmaqta iken.

U bu heqte mundaq dédi: “Hazir biz qosh yüzlük qirghinchiliqqa shahit boluwatimiz. Bir yaqtin rusiye armiyesi ukra'inada qirghinchiliq qiliwatqan bolsa, xitay xelq jumhuriyiti Uyghurlarni qirghin qiliwatidu. Biz shuni untumasliqimiz kérekki, qirghinchiliq melum bir xelqqe qaritilghan jinayet emes. Eksiche u pütkül insaniyetke qarshi otturigha chiqidighan jinayettur. Shunga bu xil qirghinchiliq körülgende dunyada uninggha qarshi birliksep we hemkarliq ornitilishi lazim. Yehudiylar zor qirghinchiliqidin kéyin bu ishlarning qayta yüz bermeydighanliqi tekitlen'gen. Emma bular köz aldimizda qayta yüz berdi. Bundaq ehwalda her bir insan, her bir hökümet, her bir parlaméntning bu xil qirghinchiliqni tosush, jümlidin ukra'in xelqi we Uyghurlar duch kéliwatqan qirghinchiliqni toxtitishqa küch chiqirish mejburiyiti bar.”

Nöwette xitay hökümitining zulumi hemde qirghinchiliq qilmishliri xelq'arada zor derijide bilin'gen bolup, xelq'arada bu heqtiki emeliy herketlerning tézrek otturigha chiqishi toghrisidiki chuqanlarmu barghanséri örlewatqanliqi melum. Shuning bilen birge bu sahede qilishqa tégishlik xizmetlerning az emeslikimu diqqette bolmaqta.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.