Ши җинпиңниң африқа зиярити башлиниш алдида, көзәткүчиләр африқини еһтиятчан болушқа чақирди

Мухбиримиз ирадә
2013.03.12
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
shi-jinping-305.jpg Хитай муавин дөләт рәиси ши җинпиң. 2010-Йили 25-авғуст, бейҗиң.
AFP

Йеңи хитай рәһбири ши җинпиңниң дөләт рәиси болғандин кейин қилидиған тунҗи чәтәл зияритиниң бирини африқа әллиригә қаритиши хитайниң африқа әллири билән болған мунасивәтлиригә зор дәриҗидә әһмийәт бериватқанлиқини көрситип бәрди.

Көзәткүчиләрниң қаришичә, хитай һөкүмитиниң африқиға селиватқан мәблиғиниң бундин кейинки йөнилиши пәқәтла африқиниң тәбиий байлиқлирини експорт қилиш әмәс, бәлки африқида йилтиз тартишқа қарап өзгәргән. Нөвәттә бәзи африқилиқ иқтисадшунаслар африқа әллирини шәкли өзгәрткән империялизмдин агаһ болушқа чақирмақта.

Хитай билән африқа әллири арисидики тиҗарәт һәҗми 2000-йилидики 2 милярд доллардин 2012-йилидики 200 милярд долларға йәткән. Хитай һазир африқиниң нефит, тәбиий газ, кан мәһсулатлири, тоқумичилиққа охшаш нурғун саһәләрдики әң чоң мәбләғ салғучиси. Хитайниң нурғун чоң карханилири һазир африқиға кирип, өзиниң завутлирини у җайларға орунлаштуруп болди.

Хитай мәбләғ салғучилириниң африқидики мустәбит һөкүмәтләр билән болған мунасивити, улар яритиватқан муһит мәсилилири, африқилиқ ишчиларниң һоқуқиниң дәпсәндә қилиниши вә икки тәрәп һәмкарлиқида зади кимниң көп пайда еливатқанлиқидәк мәсилиләр хитай ширкәтлириниң африқидики мәвҗудийити һәққидә нурғун гуманларни, талаш-тартишларни яритип кәлгән болсиму, хитай һөкүмити давамлиқ һалда, хитайниң африқа әллиридики тиҗаритиниң һәр икки тәрәпкә пайда йәткүзидиған мунасивәтликини, хитайниң африқа әллириниң тәрәққиятиға ярдәм бериватқанлиқини илгири сүрүп кәлди. Әмма негирийә мәркизи банкисиниң башлиқи елан қилған баянатида африқа әллирини “романтик чүш” идин ойғинишқа чақирди.

Африқа шәкли өзгәргән имперялизмдин агаһ болуши керәк

Негирийә мәркизи банкисиниң башлиқи ламидо сануси африқа әллириниң хитайни шерик дәп қараш билән бирликтә, униң өзиниң риқабәтчиси икәнликини, хитайниң илгирики мустәбит дөләтләргә охшаш алаһидиликләргә игә икәнликини унтуп қалмаслиқи керәкликини билдүрди. У, бу сөзләрни хәлқарадики нопузлуқ гезит иқтисад вақти гезитигә язған мақалисидә қилған болуп, у африқиниң һалсиз санаәт саһәсиниң әрзан хитай маллири тәрипидин техиму илгирилигән һалда бузғунчилиққа учраватқанлиқини, африқиниң шәкли өзгәргән имперялизмдин агаһ болуши керәкликини әскәрткән.

Әмма һазир, хитайдин ибарәт бу зор енергийә истималчисиниң африқиға болған қизиқиши күнсайин ашмақта. Йеңи хитай рәһбәр ши җинпиңниң рәис болғандин кейинки тунҗи чәтәл зиярәт бекәтлириниң бириниң африқа болушиму хитайниң африқа һәққидә нурғун пиланлири барлиқини испатлиди. Ройтерс агентлиқи елан қилған “хитай африқини қизилға бойимақчи” мавзулуқ мақалидә көрситилишичә, хитай һөкүмитиниң африқа әллири билән болған мунасивити иқтисадий һәмкарлиқтин ешип, һәрбий һәмкарлиқ саһәлиригичә кеңәйгән. Буниңдин сирт, хитайниң енергийә ширкити синопек вә җәнубий африқа енергийә завути петро са йеқинда 11 милярд доллар мәбләғ селип, җәнубий африқиниң җәнубий қирғиқида бир нефит айриш завути қуруш келишими түзгән. Ройетерсниң ейтишичә, бу хил қурулушниң пайда яратмайдиған бир қурулушлиқини вә җәнубий африқиниң көп нефит, газ записиға игә болмиған бир дөләтликидин елип ейтқанда, бу хитайниң африқида йилтиз тартиш, бу районға һүл селишни мәқсәт қилғанлиқини көрситип беридикән. Хитайниң бундин кейинки қурулуш пиланлири пәқәтла хитайға хам әшя експорт қилиштин һалқип, африқида йилтиз тартишқа қарап өзгәргән.

Африқа әллири чоқум “йиртқуч” қа тақабил туруши керәк

Негирийә мәркизи банкисиниң башлиқи ламиду санусиму мақалисидә, хитайниң африқидики иқтисадий паалийәтлириниң маһийитиниң мустәмликичилик икәнликини әскәрткән. Мәлум болушичә, хитай африқиға мәбләғ салғандин башлап, африқида тавар игилики, мулазимәт вә хираҗәттә җанлиниш көрүлгәндәк қилсиму, әмма африқиниң омумий миллий ишләпчиқириш қиммити төвәнләп кәткән болуп, африқа тәрәққият банкиси африқа дөләт рәһбәрлирини тиҗарәт шериклири билән һәмкарлашқанда өз мәнпәитини қоғдашқа диққәт қилиш һәққидә агаһландурған. Ламиду сануси болса сөзидә африқа әллири рәһбәрлирини агаһландуруп: “хитай һазир тәрәққий қиливатқан дөләт әмәс, у дунядики иккинчи чоң иқтисадий күч. Хитай африқа санаитиниң кәйнигә чекинип кетишидики, җүмлидин африқиниң тәрәққий қилалмаслиқидики әң асаслиқ амил” дәйду. У африқа әллири чоқум бу “йртқуч” қа тақабил туруши, уларниң дөләт ярдәмлири вә пул бирлики арқилиқ тиҗарәттә һәқсиз пайда еливелишиға қарши чиқиши керәкликини тәвсийә қилиду.

Хитайниң африқидики мәвҗутлуқи яритиватқан әндишә пәқәтла юқиридикиләр билән чәклик әмәс. Йеқинқи бир қанчә йиллардин бери хитай һөкүмитиниң африқидики мустәбит һөкүмәтләр билән болған мунасивити, улар яритиватқан муһит мәсилилири, африқилиқ ишчиларниң һоқуқиниң дәпсәндә қилиниши, хитай ишчиларниң бу районларға көчүрүлүши, хитайниң сахта дорилириниң африқа балилириниң саламәтликигә зиян йәткүзүшигә охшаш нурғун мәсилиләр партлап чиқип, хәлқараниң тәнқидигә учриди. Америка қатарлиқ ғәрб әллири хитайни африқиға мәбләғ салғанда африқилиқларниң мәнпәитигә капаләтлик қилишқа, өз бурчини ада қилишқа чақирған болуп, көзәткүчиләр хитайниң африқиға қилған вәдилириниң көпинчисиниң қәғәз йүзидә қеливатқанлиқини билдүрмәктә.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.