Хитайниң ғулҗа-шавгуән көмүр газ туруба қурулуши йәрлик уйғурларда наразилиқ қозғиған

Уйғур елиниң көмүрини енергийигә айландуруп, хитай өлкилирини тәминләш хитайниң 12-5 йиллиқ пиланидики муһим қурулуш түрлириниң бири.
Мухбиримиз әркин
2013.02.11
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
tebiiy-gaz-305.jpg Сүрәттә, тәбий газ қудуқлиридин бир көрүнүш.
AFP Photo

Хитай мәзкур қурулуш түригә асасән уйғур елидики көмүр кан районлириға електр истансиси қуруп, ток ишләпчиқириш вә токни ичкиригә йөткәшкә, завут қуруп, көмүрни газға айландуруш вә туруба арқилиқ ичкиригә йөткәшкә зор мәбләғ салған. Хитай нефит химийә санаити ширкити мәбләғ салған ғулҗа-шавгуән көмүр газ туруба қурулуши мана мушу түрлириниң бири. Бирақ мәзкур қурулуш йәрлик уйғур деһқанлирида наразилиқ қозғиған. Анализчилар, буниң муһит вә уйғур хәлқиниң миллий турмуш усулиға тәсир көрситидиғанлиқини агаһландурди.

Илиниң ғулҗа шәһиридин хитайниң гуаңдуң өлкисигә қәдәр туташтурулидиған пәнҗим-шавгуән көмүр газ туруба йолиниң қурулуши 2011‏-йили башланған. Даириләр, һазир мәзкур түрниң 80 % тин көпрәк дәсләпки басқучлуқ қурулуши тамамланғанлиқини билдүрмәктә. Пәнҗим-шавгуән туруба йоли хитайниң гәнсу, ниңшя вә оттура түзләңликтики шәнши, хенән, шәндуң, хубей, җяңши қатарлиқ 13 өлкә, аптоном районини бесип өтидиған мәзкур қурулуш түриниң асаслиқ ғол линийиси. Пәнҗим-шавгүән ғол линийисидин башқа йәнә, мәзкур қурулушниң җәнубий уйғур ели вә шәрқий җуңғардин башлинидиған бәш тармақ туруба линийиси бар. Мәзкур туруба йолиниң башлиниш нуқтиси ғулҗиниң пәнҗим йезисиға қарашлиқ пиличи көмүр кени.

Хитай нефит химийә санаәт ширкити пиличи көмүр кени, пәнҗим, ақтөпә вә ноғайту йезилириниң юқири тәрипидики бинәмликләрни өткүзүвелип, пиличи кениға қошна қарияғач мәһәллисиниң аһалилирини башқа йәргә көчүргән. Мәзкур қурулуштин хәвәрдар кишиләрниң билдүрүшичә, даириләр йәнә, көмүр гази ишләпчиқириш завутиниң көчмән ишчи-хизмәтчилиригә олтурақ өй селип, йеңи аһалиләр районлирини қуруш билән биргә, чиңхуа намлиқ йәнә бир ширкәт завут ишчи-хизмәтчилиригә саяһәт вә истираһәт қилиш орунлирини пиланлап, пәнҗим йезисиға қарашлиқ ява үрүклүк, ява алмилиқни, бир қисим бағ-варан вә мәнзирилик йәрләрни өткүзүвалған.

Бирақ йәрлик амма, даириләрниң мәзкур қурулуш тоғрилиқ йәрлик аһалиләрдин һечқандақ пикир алмиғанлиқиға наразилиқ билдүрди. Пәнҗим йезисиға қарашлиқ мәлум бир кәнт аһалиси бу қурулушниң муһит, деһқанчилиқ ишләпчиқириши вә уйғурларниң турмушиға көрситидиған тәсиридин әндишә қиливатқанлиқини әскәртти.

Хитай буниңдин он нәччә йил аввал ғәрбниң газини шәрққә йөткәш пиланини оттуриға қоюп, тарим-шаңхәй тәбиий газ туруба йолини қуруп чиққан. Буниң билән хитай өлкилирини уйғурниң гази билән тәминләшкә башлиған иди. Бирақ хитай мәркизи һөкүмитиниң 2010‏-йили 5‏-айда чақирилған “шинҗаң хизмәт йиғини” дин кейин, уйғур елиниң нефит, тәбиий газ байлиқини ечишни тезлитиш билән биргә, көмүр байлиқини ечишни кеңәйтиш вә тезлитиш оттуриға қоюлған. Даириләр көмүр електр истансилирини қуруп, көмүрни җайида сәрп қилиш, лекин електр токини ичкиригә йөткәш, кан районлирида завут қуруп, көмүрни газға айландуруш вә көмүр газини ичкиригә йөткәшкә көпләп мәбләғ салған.

Америкидики уйғур вәзийәт анализчиси, шихәнзә университетиниң сабиқ сиясий пәнләр лектори илшат һәсән әпәндиниң илгири сүрүшичә, пәнҗим йезисидики бу қурулуш муһитни вәйран қилипла қалмайду. У уйғурларниң әнәниви йеза мәдәнийәт турмуш усулини вәйран қилип, иқтисади җәһәттә уйғурларни илгириләп хитай ширкәтлиригә беқинди қилип қойиду.

Бирақ, даириләрниң муһит вә йәрлик амминиң мәнпәитини қоғдаш һәққидики пикир вә чақириқларға қулақ салидиған әлпази бардәк қилмайду. Уйғур аптоном районлуқ партком дүшәнбә күни кеңәйтилгән йиғин чақирип, мәркәзниң уйғур елидики енергийә қурулушини йәни нефит, тәбиий газ, көмүрчилик вә көмүр електр истансиси, көмүр гази ишләпчиқириш қурулушини тезлитишни тәләп қилған. Йиғинда көмүр гази ишләпчиқириш вә көмүр гази туруба қурулуши “шинҗаңниң йеңи санаәт тәрәққиятини алға сүридиғанлиқи, оттура түзләңлик вә шәрқтики районларниң енергийә қурулмисини тәңшәп, муһитини яхшилайдиғанлиқи”ни билдүргән.

Лекин йиғинда бу хил санаәт тәрәққияти пәйда қилидиған муһит вәйранчилиқи, йәрлик хәлқниң мәдәнийити вә турмуш усули дуч келидиған хәвп, көчмәнләр пәйда қилидиған һәр хил сәлбий амилларни қандақ бир тәрәп қилиш һәққидә һечқандақ тәклип пикир оттуриға қоюлмиған.

Анализчиларниң билдүрүшичә, хитай һөкүмити йәрлик хәлқниң бу хил тәрәққият шәклигә қарши һәрқандақ наразилиқ пикрини террорлуқ, бөлгүнчиликкә бағлап бастурушни адәт қиливалған. Лекин илшат һәсән әпәнди агаһландуруп, муһит вәйранчилиқи, көчмәнләр нопусиниң артип, йәрлик хәлқниң турмушиға дәхли қилиши, йәрлик мәдәнийәтниң тәһдиткә дуч келиши қатарлиқларниң зор көләмлик миллий тоқунушни пәйда қилиш еһтималлиқи мәвҗут, дәп көрсәтти.

Хитай нефит, химийә санаәт ширкитиниң билдүрүшичә, 8300 километир узунлуқтики пәнҗим‏-шавгуән көмүр газ туруба қурулуши пүтүп ишқа кириштүрүлсә, хитайниң оттура түзләңлик вә деңиз бойидики сода-санаәт районлирини йилиға 30 милярд купметир көмүр гази билән тәминләйду.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.