Канада хәлқара тәрәққият тәшкилати хитайға бериватқан иқтисадий ярдәмни пүтүнләй тохтитиши керәкму?

Ихтиярий мухбиримиз руқийә
2013-03-27
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Канада ташқи ишлар министири җон баирд әпәнди шаңхәйдә
Канада ташқи ишлар министири җон баирд әпәнди шаңхәйдә
AFP

Канада ахбарат агентлиқиниң мушу айниң 21 - күнидики хәвиригә асасланғанда, канада хәлқаралиқ тәрәққият тәшкилатиниң 2014 - йилдин 2015 - йилғичә болған ташқи дөләтләргә ярдәм бериш соммисидин 377 милйон доллар кесилидиған болуп, бу хитайни өз ичигә алған 14 дөләткә қаритилидикән.

Мәлум болушичә, 2010 - йилдин 2011 - йилғичә канадалиқлар һөкүмәткә төлигән баҗдин, хитайдики қанун органлирини тәрбийиләш вә яхшилаш үчүн 30 милйон доллар ярдәм қилинған.

Канадалиқларниң хитайға қилиниватқан ярдәмгә инкаси һәр хил болуп, көплигән канадалиқлар хитай һөкүмитигә қилинған бу ярдәмгә қарши. Улар хитай иқтисадиниң күчлүк болушиға қаримай, қанун органлиридики қалақлиқни тугитиштә канаданиң иқтисади ярдимини қобул қилиши әқилгә сиғмайдиған алдамчилиқ, бу, уларниң қанун органлирида өзгәртиш пәйда қилишни халимайдиғанлиқини билдүриду дәп қарайду. Биз бу һәқтә торонто шәһиридә яшайдиған бирқанчә канадалиқни зиярәт қилғинимизда улар айрим - айрим һалда өз қарашлирини оттуриға қойди.

- Мән хитайниң коммунистик дөләт икәнликини билимән, әмма, биз хитайниң җәмийәт әһвалини өзгәртишкә ярдәм қилип коммунистик риҗимидин хәлқини қутулдуралисақ, йәни демәкчи болғиним, буниң үнүми болған болса ярдәмни давамлаштурушни үмид қилимән.

- Хитай дунядики әң күчлүк иқтисади бар дөләтләр қатариға кириду, немә үчүн өзиниң иқтисадини ишләтмәйду? хитай давамлиқ бермиға вә судандики диктаторларға ярдәм қилип нурғун пул бериду, бундақ бир коммунистик дөләттә, бизниң пул билән өзгириш пәйда қилалишимизға ишәнмәймән.

- Хитайниң коммунистик системиси өзгәрмәй туруп һечнемисини өзгәрткили болмайду, улар бизниң янчуқимиздики пулдин пәқәтла пайдилинивалиду, мән баҗ төлигән пуллиримниң хитайға кетишини халимаймән.

- Әгәр растинла үнүми болса, мән дөләткә баҗға төлигән пуллиримниң һәммисини хитайға беришкә рази.

Әмма, канада хәлқара иттипақи министири җулян фантио, хитайға болған ярдәмни тохтитиш һәққидә канада ахбарат агентлиқиға бәргән сөзидә канаданиң еһтияҗлиқ болған әһвал астида, канаданиң қиммәт қариши вә қизиқиши үчүн муһим дәп қаралған вә хитайда нәтиҗиси болуш мумкинчилики күчлүк болған орунларға ярдәм беришни давамлаштуридиғанлиқини билдүргән.

Хитай демократлар федератсийәсиниң президенти, канадада турушлуқ шең хуә ханим бу һәқтә тохтилип, җулиян фантио ниң қаришиға қошулмайдиғанлиқини билдүрди:

- Әмәлийәттә канадалиқларниң баҗға өтигән пуллирини хитайниң инсан һәқлирини күчләндүрүш учун ярдәм қилиш интайин алийҗанаплиқ. Әмма, хитай һөкүмити дуняда иқтисади күчлүк дөләт болупла қалмай, у иқтисадиниң әң көпини һәрбийни кучләндурушкә ишлитиватиду, ички җәһәттики муқимлиқни сақлаймиз дәп хәлқни, инсан һәқлирини бастурушқа ишләткән чиқими һәтта һәрбийниңкидинму көп. Униң үстигә канаданиң бу ярдими пәқәт йүзәки бир қисим җәмийәт қатлимиғила йетип бариду, бу иқтисадниң дәл җайида ишлитилишигә капаләтлик қилиш мумкин әмәс. Чунки хитайда чириклик интайин еғир, бу пулларниң һәммиси әмәлдарларниң янчуғиға кирип кетиду. Мәнчә хитайға бундақ ярдәмни давамлаштуруш пәқәт тоғра әмәс.

Улар бу ярдәмни, алди билән канададики хитайға қарши күчләрни кучләндурушкә, мәсилән, хитайға қарши уйғур тәшкилатлири, тибәт тәшкилатлири вә хитай демократик күчлирини кучләндурушкә ишлитиши, шундақла хитайни һәқиқий чүшинидиған мутәхәсссиләрни қоллаш арқилиқ хитайдики инсан һәқлирини қандақ қилип әмәлгә ашуруш учун үнүмлүк йолларни тепип чиқиши керәк.

Нөвәттә, канада хәлқара тәрәққият тәшкилатиниң хитайда елип бериватқан бәзи программилири қачанғичә давамлишидиғанлиқи ениқ әмәс. Радиомизниң ениқлишичә, уйғур районида елип бериватқан лаһийиләргә қилинған ярдәмниң тохтиғиниға 3 йил болған болуп, бу ярдәмниң давамлишиш - давамлашмаслиқи намәлум.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт