Көзәткүчиләр: канада билән хитай оттурисида йүз бәргән, қича експортидики келишәлмәслик, җустин тредуниң хитай зияритигә қара көләңгә ташлиши мумкин

Ихтиярий мухбиримиз гүлшән абдуқадир
2016.08.25
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
kanada-bash-ministiri-justin-tredu.jpg Канада баш министири җустин треду.
AFP

Канада мәтбуатлириниң хәвәрлиригә асасланғанда, йеқинда, хитай тәрәп канададин һәр йили импорт қилинидиған 2 милярд долларлиқ қичиниң хитайға киришигә чәклимә қоймақчи болған.

Канадада чиқидиған, йәр шари вә мәктуплар гезитиниң бу һәқтә бәргән хәвиригә асасланғанда, хитай тәрәп 1-сентәбирдин етибарән, канададин импорт қилинидиған қичиниң тәркибидики ғәйрий маддиларниң 1% тин төвән болуши керәкликидин ибарәт бәлгилимини йолға қоюшқа һазирлиниватқанлиқи мәлум.

Хитай, канада қичисиниң әң чоң херидари болуп, өткән йили канаданиң хитайға експорт қилған қича миқдари, дуня експорт омуми миқдариниң 40 %tini тәшкил қилған.

Канаданиң онтарио вә көбәк өлкилирини өз ичигә алған, канаданиң ғәрби қисмида тирикчилик қилидиған 43000 деһқан өзлири ишләпчиқарған қича қатарлиқ деһқанчилиқ мәһсулатлирини хитайға експорт қилиш билән тирикчилик қилиду.

Канада қича ишләпчиқириш саһәсидики мунасивәтлик хадимлар, хитайниң бу тәлипини бир мәнтиқсизлиқ дәп қариған. Уларниң қаришичә, хитайға експорт қилинидиған қичилар пәқәт қича мейи вә күнҗүт ишләпчиқириш үчүн ишлитилидиған болуп, хитай оттуриға қоюватқан бу тәләп бойичә, канадалиқ деһқанларниң қича тәркибидики ғәйрий өсүмлүкләрни сүзүп чиқириши тәскә тохтайдикән. Мунасивәтлик хадимларниң йәнә билдүрүшичә, әгәр хитай тәрәп қича експортиға бу хил тәләпни қойса, канаданиң хитайға қича експорт қилиши тохтап қелиши мумкин икән.

Йәр шари вә мәктуплар гезитидә елан қилинған бу һәқтики мақалидин мәлум болушичә, канада тәрәп һөкүмәт хадимлири вә қича санаити идарисидики мунасивәтлик хадимлар, канада баш министири җустин тредуниң хитайға қаратқан зиярәт күнтәртипи қистап кәлгән бир әһвал астида, хитай тәрәп 1-сентәбирдә йолға қоймақчи болған қича експортиға шәрт қошуш бәлгилимисини әмәлдин қалдуруш шундақла, стевен харпәр дәвридин қалған канада хитай мунасивәтлиридики соғуқчилиқларни оңлаш үчүн тиришчанлиқ көрсәтмәктә икән.

Канада баш министири җустин тредуу, 30 авғусттин 6- сентәбиргә қәдәр хитайда зиярәттә болуп, хитайниң хаңҗу шәһиридә өткүзүлидиған санаәтләшкән 20 дөләт башлиқлири алий дәриҗиликләр учришишиға қатнишиду шундақла хитайниң, бейҗиң шаңхәй, хоңкоң қатарлиқ тәрәққий қилған шәһәрлиридә зиярәттә болиду. 43 яшлиқ җустин тредуниң хитай канада сода мунасивәтлириниң алтун дәврини башлаш нийити болсиму әмма, хитайдики кишилик һоқуқ дәпсәндичиликлири сәвәбидин зор бесимға дуч келиватқан иди. Болупму бу йил июнда хитай ташқи ишлар министири ваң йиниң канадалиқ мухбирға азар бәргәнлик сәтчилики йүз бәргәндин кейин, канадада, хитай билән болған әркин сода тиҗаритини йолға қоюшқа болған наразилиқлар техиму әвҗигә чиққан иди. Хитай тәрәпниң, қича експортиға аит йеңи бәлгилимини йолға қоюшқа һазирлинип, хитайға қича експорт қилидиған деһқанларниң наразилиқини қозғиши, тредуниң хитай билән апақ-чапақ болушиға йәниму илгирилигән һалда көләңгә чүшүрүп турмақта икән.

Канадалиқ көзәткүчиләрму, әгәр хитай тәрәп 1-сентәбирдин етибарән канаданиң қича експортиға чәклимә қоюшни йолға қойса, бу канада хитай қош мәнпәәтлик сода мунасивитигә зәрбә болуши шундақла, җустин тредуниң хитай зияритигә көләңгә чүшүрүп қоюши мумкин дәп қаримақта.
Өткән һәптә хитайниң канадада турушлуқ баш әлчиханисиниң баянатчиси яң юндоң баянат елан қилип, канада вә хитай тәрәп сүпәт тәкшүрүш тармақлириниң йеқиндин һәмкарлишип, бу мәсилини һәл қилишниң пайдилиқ йоллирини тепишқа тиришиватқанлиқини билдүргән.

Хитай тәрәп қича импортиға чәклимә қоюш бәлгилимисини йолға қоюштики мәқсити һәққидә чүшәндүрүш берип, қичида мәвҗут бәзи ғәйрий өсүмлүкләрниң, һәр хил кесәлликләрниң келип чиқишиға сәвәб болуши мумкинликини илгири сүрмәктә.

Алдинқи 5 йилда, қича канаданиң хитайға експорт қилидиған әң алдинқи қатардики деһқанчилиқ зираәтлири қатариға киргән болуп, деһқанчилиқ санаити тармақлири канада деһқанлирини, хитай йолға қойидиған йеңи бәлгилимә канада йеза игиликидә тәвриниш пәйда қилиши мумкин дәп агаһландурған.Уларниң билдүрүшичә, йеңи бәлгилимә, пәқәт канадалиқ деһқанларнила зиянға учуртуп қалмай бәлки канададики йеза игилик зираәтлири експорти билән шуғуллиниватқан ричардсон қатарлиқ хәлқаралиқ ширкәтләргиму өз тәсирини көрситидикән.

Канада қича ишләпчиқириш комитетиниң рәиси патти милләр: “хитайниң бу бәлгилимиси, канада қичисиниң зәнҗирсиман ички баһасиға, зор тәсир көрситиши мумкин” дегән у йәнә хитайға експорт қилиниватқан канада қичисиға юқири баһа берип: “канада қичиси канадаға мәнсуп әң қиммәтлик експорт мәһсулати” дегән.

Игилинишичә, канаданиң һава килимати вә мунбәт йәр шараити, қича ишләпчиқиришқа таза мас келидиған болуп, канаданиң қичиси сүпәт җәһәттә дуня бойичә алдинқи қатарда туридикән.

Треду һөкүмити, мухбирлар сориған, хитай 1-сентәбирдә йолға қоймақчи болуватқан бу йеңи қича импорт бәлгилимисиниң алдини елиш үчүн қандақ хизмәтләрни ишләватқанлиқи һәққидики соалға җаваб берип, қича експортиниң канада хитай қош мәнпәәтлик сода мунасивәтлиридики муһим нуқта икәнликини вә бу мәсилини һәл қилиш үчүн тиришчанлиқ көрситиватқанлиқини билдүргән..

Канаданиң хәлқаралиқ сода тиҗарәт министири киристиа фреланд ханим бу мәсилини җустин треду хитайға зиярәткә бериштин бурун һәл қилишниң муһимлиқини тәкитлигән.

Мутәхәссисләрниң йәнә билдүрүшичә, әгәр хитай тәрәп қича импортиға нисбәтән, 1-сентәбирдин етибарән бу йеңи бәлгилимини йолға қоюп қалса, бу җустин треду һөкүмити үчүн нурғунлиған әгәшмә баш ағриқи кәлтүрүп чиқириш еһтималлиқи бар икән.

Чаршәнбә күни оттава баянат елан қилип, әгәр хитай тәрәп қича импортидики йеңи бәлгилимини әмәлдин қалдурмиса, канада хитай қош тәрәплик сода мунасивәтлириниң яхшиланмайдиғанлиқини билдүргән.

Юқиридики улиништин бу программиниң тәпсилатини аңлиғайсиләр.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.