Хитайниң уйғур елини тоқумичилиқ базисиға айландуруши пакистан тоқумичилиқиға хирис пәйда қилған

Мухбиримиз әркин
2018-01-04
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Уйғурлар дияридики пахта амбарлириниң бири, 1999-йили
Уйғурлар дияридики пахта амбарлириниң бири, 1999-йили
Reuters

Хитай һөкүмити 2014‏-йили 10 йиллиқ тәрәққият пиланини оттуриға қоюп, 2023‏-йилға қәдәр уйғур аптоном районини хитайдики әң чоң пахта тоқумичилиқ санаәт базисиға айландурушни қарар қилған. Шу мунасивәт билән уйғур илиниң қәшқәр, ақсу, корла қатарлиқ җайлирида зор көләмлик пахта тоқумучилиқ санаәт базилирини қурушқа башлиған. Даириләр бәзи алаһидә сиясәтләрни чиқирип, хитайниң тоқумичилиқ ширкәтлириниң бәзи фабрикилирини юқириқи җайларға көчүрүп чиқиши, тоқумичилиқ санаәт базилирини қуруп, йеңи фабрикиларни ечишиға түрткә болған.

2016‏-Йили ақсу тоқумичилиқ санаәт базисиниң өзидә 22 кархана ечилған. Хитайниң руйи тоқумичлиқ гуруһи қәшқәр кона шәһәрдә юқири техника тоқумичилиқ санаәт базисини қурған. Даириләр йәнә 8 милярд 430 милйон доллар мәбләғ селип, корлада иқтисад-техника тәрәққият райони қурушни, униңға селинидиған 95 пирсәнт мәбләғниң тоқумичилиқ вә кийим-кечәк ишләпчиқиришиға сәрп қилинидиғанлиқини елан қилған.

Лекин пакистан ахбарат вастилириниң йеқинда елан қилған хәвәрлиридин мәлум болушичә, хитайниң мәзкур тәрәққият пилани пакистан тоқумичилиқ санаити сәһәсидикиләрдә әндишә пәйда қилған. Пакистанда қәшқәр-гувадар иқтисади каридори пакистанниң тәрәққияти үчүн пурсәт, дәйдиған тәсират күчлүк болсиму, бирақ пакистан тоқумичилиқ саһәси хитайниң уйғур районидики пахта тоқумичилиқ базилирини«әслидинла хәлқара риқабәт вә башқа амилларниң тәсиридә қийниливатқан пакистан тоқумичилиқ санаитигә җиддий тәһдит пәйда қиливатиду,» қаримақтикән.

Пакистандики бир тоқумичилиқ ширкитиниң дриктори, пакистан сода-тиҗарәт җәмийити иҗраийә комитетиниң әзаси чиһавдрий муһәммәт наваз зияритимизни қобул қилип, юқириқи қарашқа қетилидиғанлиқи, чүнки пакистан һазир импорт дөлтигә айлинип қалғанлиқини билдүрди.

Муһәммәт наваз мундақ дәйду: «мән буниңға қетилимән. Биз бурун тоқумичилиқ мәһсулатлирини дуняға експорт қилаттуқ. Лекин һазир хитай билән һәмкарлишишқа башлидуқ. Пакистан тоқумичилиқ санаитиниң бу риқабәттә сақлинип қелишиға көзүп йәтмәйду. Биз һазир һәммә нәрсини хитайдин импорт қиливатимиз. Биз експорт қилидиған дөләт әмәс, импорт қилидиған дөләткә айландуқ. Пакистан оттуридики вастичиға айлинип қалиду, дигән қарашқа қошулимән. Мушундақ маңса пакистан тоқумичилиқ игилики нөлгә айлиниду. Биз һәммә нәрсини хитайдин импорт қилидиған болимиз. Биз хитай билән тоқумучилиқ саһәсидә риқабәтлишәләймиз, дәп қаримаймән. Мән пакистан санаитиниң пут тирәп қелишини үмид қилимән. Әмма һазирға әһвалдин қариғанда, буни сақлап қелиш мүмкиндәк қилмайду.»

Муһәммәт наваз йәнә пакистан һечқачан хитай-пакистан иқтисади каридориниң пакистан санаити вә униң ишләпчиришиға көрситидиған тәсирини әтраплиқ анализ қилип бақмиғанлиқи шуниңдәк пакистан тоқумичилиқ игиликини қоғдайдиған тәдбирләрни алмиғанлиқини көрсәтти.

Лекин бәзи хитай мутәхәссислириниң илгири сүрүшичә, пакистанда юқириқи әндишиләрниң пәйда болушиға һәр хил амиллар  тәсир қилған. Америка ню-йорк шәһәрлик университитениң сияси пәнләр мутәхәссиси, профессор шя миң, буниңда пакистандики сияси тәрәпләрниң зиддийити,  хитайниң иқтисадий монопол күчи пәйда қилған хәвп қатарлиқ һәр хил амиллар рол ойнаватқанлиқини билдүрди.

Шя миң мундақ дәйду: «пакистанниң өткән йерим әсирлик тәрәққиятидин қариғанда, у хәтири наһайити юқири дөләт. Йәнә бир тәрәптин бу йәнә униң дөләт ичидики сиясий, иқтисадий тәрәққиятида ғәрб билән йеқинлишишни, уларға ечилишни умид қилидиған күчләрниң садаси йүксиливатқанлиқи яки уларниң иқтисадий тәсир күчини күчәйтиватқанлиқини көрситиду. Хитайниң тәрәққиятиниң нурғун сәлбий тәрипи бар. Униң ички тәрәққиятиниң өзидиму нурғун мәсилә вә тосқунлуқ мәвҗут. Хитай пакистанға охшаш қошна дөләтләр билән болған йеқинлиқ вә һәмкарлиқни пулға сетивалған. Димәк, бу дөләтләрниң хитайға сүкүт қилиши мәлум шәртләргә бағланған. Бу хитайниң йәнә бир аҗизлиқи. Бу аҗизлиқ бәзи вақитларда қошна дөләтләрни униңдин йирақлаштуриду. Шуңа, бу дөләтләр оттурисидики һазирқи бу мунасивәтни ениқсизлиқ, десәк болиду.»

Лекин шя миңниң қаришичә, хитайниң йеңи йипәк йоли пилани оңушсизлиққа учриса, униң уйғур районида асасий әслиһәләргә зор көләмлик мәбләғ селип, зор көләмлик пахта тоқумичилиқ базирилирини қуруши бәк чоң тәсиргә учрап кәтмәйдикән. У, хитайниң бу җәһәтики зийинни униң ички базири толуқлайду, дәп қарайдиғанлиқини билдүрди.

Шя миң мундақ дәйду: «бир йол бир бәлвағниң хитай рәһбәрлири ойлиғандәк ундақ зор пайда елип келиши яки хитайни деңиз вә қуруқлуқтики чоң дөләткә айландуруши натайин. Чүнки, хитайниң дөләт ичидә наһайити зор базири бар. Хитайниң пахта базиси шинҗаңда. У нурғун тоқумичилиқ фабрикилирини шинҗаңда қурди. Уни пакистанлиқлар алмиған тәқдирдиму, уни хитайниң мәмликәт ичидики базарлирида саталайду. Шуңа йеңи йипәк йоли йимирилгән тәқдирдиму, у өз алдиға хитай иқтисадини вәйран қилалмайду. Хитайниң башқа саһәлиридә мәсилә йүз бәрмисә, хитай һөкүмити йеңи йипәк йолидин келидиған зиянға бәрдашлиқ берәләйду. »

Лекин шя миңниң көрситишичә, әгәр йипәк йоли тосунлуққа учраш билән тәң, хитайдики башқа мәсилиләр тәң партлап чиқса, бу хитай үчүн әҗәллик зәрбә болидикән.

Уйғур аптоном райони хитайниң әң чоң пахта ишләпчиқириш базизи болуп, у хитай пахта мәһсулатиниң 60 пирсәнтини тәшкил қилиду. Хитай һөкүмити 2014‏-йили уйғур елини пахта тоқумичилиқ базисиға айландуруш пиланини оттуриға қоюп, буниң зор ишқа орунлишиш пурсити яритидиғанлиқи, 2020‏-йили бир милйон адәмниң ишқа орунлишидиғанлиқини илгири сүргән.

Лекин бу пилан уйғур тәшкилатлириниң қаршилиқиға учриған болуп, улар бу пилан районниң назук екеологийәлик муһитини вәйран қилидиғанлиқини билдүргән. Улар йәнә хитайниң бу арқилиқ уйғур райониға техиму көп хитай көчмәнлирини орунлаштуруп, уйғурлар билән хитайларниң нупус тәңпуқлиқини өзгәртишни мәқсәд қиливатқанлиқини илгири сүргән иди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт