Қазақистан иқтисадини келәчәктә немиләр күтүватиду?

Ихтиярий мухбиримиз ойған
2015.12.16
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Qazaqistan-Xitay-nefit-gaz-turubisi-305.jpg Сүрәт, қазақистан - хитай нефит турубиси пүтүп ишқа чүшкәндики көрүнүш.
AFP Photo


Кейинки вақитларда дуня иқтисадий кризиси қазақистан иқтисадиға һәм униң аһалисиниң күндилик турмушиғиму өзиниң сәлбий тәсирини йәткүзмәктә. Нефит баһасиниң әрзанлап кетиши һәм шуниң билән бир қатарда америка доллириниң төрт ай ичидила 183 тәңгидин бүгүнки күндә 340 тәңгигичә көтирилиши көпчиликни тәшвишкә селип қойди. Буниң барлиқи, әлвәттә, қазақистанда иҗтимаий мәсилиләрни һәл қилиш ишлиридиму өз ипадисини тапмақта. Мәсилән, макроиқтисадий тәтқиқатлар мәркизиниң мудири олҗас худайбергенофниң икки күн илгири “закон. Кз” тор гезитиға бәргән сөһбитидә 2016 - йили иқтисадий кризисниң әң чоққиға йетиш мумкинликини, бир барел нефит баһасиниң 30 долларға чүшүп, америка доллриниң 400 тәңгигичә қиммәтләйдиғанлиқини пәрәз қилған. Буниң өз нөвитидә қазақистандики күндилик турмушқа һаҗәтлик таварларниң һәм йемәк - ичмәкликләрниң қиммәтлишигә елип келиш мумкинлики оттуриға қоюлмақта. О. Худайбергеноф нефит 30 доллар һәм униңдин төвән болған тәқдирдә униң һәм русийә, һәм қазақистан иқтисади үчүн дәһшәтлик ақивәтләрни елип келидиғанлиқини илгири сүриду.

Дуня иқтисади немиләрни баштин кәчүрүватиду? қазақистан иқтисадини келәчәктә немиләр күтүватиду? бу һәқтә қазақистанлиқ мутәхәссисләр немә дәйду?

Радийомиз зияритини қобул қилған әлфараби намидики қазақ миллий университетиниң профессори, җуғрапийә пәнлириниң доктори шерипҗан надироф қазақистандики иқтисадий кризис һәм униңдин чиқиш йоллири тоғрисида тохтилип мундақ деди: “әһвал һазирқи вақитта қийин. Униң сәвәби нефит төвәнләп кетиватиду. Бәзи анализчилар нефит баһасиниң 2016 - йили 25 долларға чүшидиған мумкинчиликлири бар дәйду. У вақитта техиму қийин болиду. Русийә, қазақистан вә хели көп мәмликәтләрниң иқтисади нефит билән бағлинишлиқ. яхши тәрәпкә өтүш үчүн нефитқа беқиндилиқтин аста - аста қечиш керәк. Униң үчүн йеңи иноватсийәлик санаәтләрни раваҗландуруш керәк. Бирақ бу системилиқ мәсилә. Бу тоғрилиқ бир - икки еғиз сөз билән ейтиш қийин. Әһвал 20 - йилларғичә мушундақ қийин болиду, зиддийәт күчийиду. Униңға йәнә қошумчә геосиясий, геоиқтисадий сәвәбләр әһвални техиму қийинлаштуриду дегән пикирләр бар. Кәлгүсидә еғир күнләргә дучар болимиз. Қандақла кризис болмисун, еғирчилиқ аддий хәлқниң мүрисигә чүшиду. Қазақистанда буниңға һәр хил чариләрни көрмәкчи, бу йәрдә орта вә кичик тиҗарәтни, санаәтни раваҗландуруш, йеңи технологийәләргә көчүш керәк, йеза егиликигә көпрәк диққәт болуши, явроасия иттипақи ичидә өзгиришләр болуши керәк.”

Мәлумки, қазақистан рәһбәрлики иқтисадий кризисқа қарши программиларни ишләп чиқмақта. Бу дөләт президенти нурсултан назарбайефниң қазақистан хәлқигә йоллиған мураҗийәтнамилиридиму тилға елинған болуп, бу мураҗийәтнамиләр қазақистанлиқлар тәрипидин дайим җиддий муһакимә қилинип туриду.

Зияритимизни қобул қилған шәрқшунаслиқ институтиниң йетәкчи илмий хадими, иқтисад пәнлириниң доктор намзати гүлҗаһан һаҗийева қазақистандики вәзийәткә мундақ дәп баһа бәрди:

“әлвәттә, қазақистандики иқтисадий вәзийәт адәттикидәк әмәс. Қазақистан иқтисадиға дунявий иқтисадий кризис, бизниң асасий екиспорт таваримиз болуп келиватқан нефит баһасиниң әрзанлиши қатарлиқ көңүлсиз ташқи амиллар тәсир көрситиватиду. Буниң барлиқи дөләт кириминиң төвәнләп кетишигә, мәмликәтниң иҗтимаий, иқтисадий тәрәққият йөнилишлиригә сәрп қилинидиған хираҗәтлириниң қисқиришиға елип келидиғанлиқи ениқ. Шундақла нефит баһасиниң чүшүп кетиши бизниң миллий валютимизниңму күчсизлинишигә йол ачиду. Йәни, бу, бир тәрәптин, бизниң екиспортимизниң риқабәтчилик қабилийитиниң күчийишигә елип кәлсә, йәнә бир тәрәптин, аһалиниң реял кирими дәриҗисигә сәлбий тәсир йәткүзиду. Әлвәттә, кризисниң чәксиз давамлишиши мумкин әмәс. Мәмликитимиз кризисқа қарши “нурлуқ йол” охшаш программиларни ишләп чиқиватиду. Биз, қазақистанлиқлар, мушундақ еғир әһвалларда биллә болушни өгинишимиз һаҗәт. Биз, әлвәттә, биринчи новәттә, президентимиз нурсултан назарбайефниң көрсәтмилиригә әмәл қилидиған болсақ, пат йеқинда бу еғир кризис дәврини бесип өтимиз, дәп ишинимиз.”

Дуня иқтисади вә хәлқара мунасивәтләр институтиниң мудири, иқтисад пәнлириниң доктори һакимҗан арипоф болса, бүгүнки күндә шәкилләнгән дунявий иқтисадий кризис мунасивити билән һечқандақ бир паракәндичиликкә берилишниң һаҗити йоқлуқини билдүрүп, буни иқтисадий тәрәққият басқучлириниң бир - бири билән нормал алмишиш җәряниниң кетип барғанлиқи билән чүшәндүрди. Йәни бу басқучлар тәрәққияттин, тохтап қелиштин, кризистин, көтирилиштин, төвәнләштин вә башқилардин ибарәттур. У һазирқи кризис сәвәблиридин монуларни көрсәтти: “биринчидин, һазир пүткүл дуня иқтисадида төвәнләш әһвали характерлик. Растини ейтқанда, кейинки йилларда а қ ш вә явропа иттипақи иқтисади бир аз яхшилинишқа башлиди, лекин алди билән хитай вә русийә охшаш тәрәққий етиватқан дөләтләрдә, шу җүмлидин бизниң елимиздиму, иқтисадий раваҗлиниш сүрити икки һәссә төвәнләп кәтти. Йәни бу омумий дунявий кризистур. Иккинчидин, дунявий иқтисад чүшкүнлүккә учриғанлиқтин енергийә мәнбәлиригә, йәнә шу нефитқа болған еһтияҗ кәскин төвәнләп кәтти. Шуниң нәтиҗисидә уларниң баһасиму әрзанлиди. Кейинки вақитлардиму нефит баһасиниң йәниму төвәнләп кетиши күтүлмәктә. Бу өз нөвитидә мәмликәтләр валютисиниңму әрзанлап кетишигә елип келиду. Үчинчидин, һазир дунявий валюта - малийә системисиму кризисни баштин кәчүрмәктә. Шуңлашқа брикс мәмликәтлири, йәни бразилийә, русийә, һиндистан, хитай, җәнубий африқа җумһурийити өз - ара һесаб - чотларда өзлириниң миллий валютилирини пайдилиниш, йәни америка доллиридин чекиниш мәсилисини җиддий қоймақта. Төртинчидин, дуняда иқтисадий риқабәтчилик кәскин күчәйди. Хусусән, хитай "ипәк йоли" иқтисадий һалқисини илгири сүрсә, а қ ш шәрқий җәнуби асияда йеңи транс - атлантикилиқ бирләшкән иқтисадий гуруһни шәкилләндүрди. Һәтта дуня сода тәшкилатиму хәлқара содини тәртипкә селиватқан бүгүнки күндики бирдин - бир тәшкилат әмәс. Биз бүгүн өз - ара қаттиқ риқабәтлишишкә чүшүватқан бир нәччә мәркәзләрни көрәләймиз. Бу, биринчи нөвәттә, америка қошма штатлири вә хитай, явропа иттипақи вә хитай. Шуниң билән бир қатарда биз иттипақдишимиз вә қошнимиз русийәдиму немә болуватқанлиқидин яхши хәвәрдармиз.”

Һ. Арупоф бүгүнки бу әһвалдин чүшкүнлүккә берилишниң анчә һаҗити йоқлуқини, мундақ кризислардин кейин йәниму гүллинишниң, тәрәққиятниң келидиғанлиқиға болған ишәнчини билдүрди.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.