Қәшқәр-гвадар каридори қурулуши пакистанда "шинҗаң модели" ни иҗра қилиду

Мухбиримиз әркин
2017-07-27
Share
pakistan-xitay-gwadar-imza.jpg Пакистан гвадар порт даирилири(GPA) ниң рәиси достаин кһан җамалдини(оттурида) билән хитай чәтәл портлиридин пайдилиниш ширкити(COPHC) ниң рәиси җаң бавҗаң(солда) тохтамға қол қоймақта. 2015-Йили 11-ноябир, балучистан пакистан.
AFP

Хитай-пакистан иқтисади каридори қурулуш башлиғанға 3 йил болуп қалди. Пакистан хитай һәр икки дөләт һазирға қәдәр мәзкур қурулушниң конкрет лайиһәсини мәхпий тутуп кәлгән болсиму, бирақ пакистанниң "шәпәқ гезити" йеқинда хитай тәрәққият-ислаһат комитети билән пакистан пилан министирлиқи һазирлиған мәзкур пиланниң дәсләпки нусхисини ашкарилиди.

Пакистанниң "шәпәқ гезити" ашкарилиған пиландин мәлум болушичә, хитай билән пакистанниң қәшқәр-гвадар каридори қурулуши ноқул төмүрйол, ташйол қурулуши билән чәклинип қалмайду. Мәзкур пилан төмүрйол, ташйол қатарлиқ қатнаш асаси әслиһәләр қурулушидин башқа, пакистанниң техника базири, йеза игилик, санаәт базилирини қуруш, деһқанчилиқ мәйданлирини бәрпа қилиш, пул-муамилә, олтурақ район, ахбарат, интернет, сода мәркәзлирини ечиш, електр истансилирини қуруш, химийә-санаәт вә йеза игилик дорилирини ишләпчиқириш қатарлиқ пакистан иқтисадиниң пүтүн саһәлирини өз ичигә алған. Мәзкур пиланда йәнә, хитай ширкәтлиригә баҗ тапшуруш, йәр ишлитиш вә ечиш, бихәтәрлик қоғдаш қатарлиқ җәһәтләрдә зор имтиязлар берилгән.

Мәзкур қурулуш һиндистанниң қарши турушиға учрапла қалмай, пакистандики бир қисим иқтисадшунаслар вә бәзи парламент әзалириниң әндишисини қозғиған иди. Һиндистанлиқ мутәхәссис, сикким университетиниң дотсенти анант киришнан"һиндистан вақти гезити" дә мақалә елан қилип, хитайниң пакистанға "шинҗаң модили"ни тәдбиқлайдиғанлиқини илгири сүргән.

Анант кришнанниң "пакистан хитайниң йеңи мустәмликиси болуп қаламду? бейҗиңниң иқтисади вә ачқучлуқ қурулушлардики пейи" сәрләвһилик мақалисидә, хитай рәиси мав зедуң 1950‏-йилларда шинҗаң ишләпчиқириш-қурулуш биңтуәнини қуруп, уйғур райониниң йеза игилик вә тәрәққиятини шуниң қоли билән елип барғанлиқини, бу қетим бу усулни пакистан-хитай иқтисади каридори қурулушида қоллинидиғанлиқини илгири сүргән.

Бәзи мутәхәссисләрниң қаришичә, хитайниң пакистанға "шинҗаң модели" ни теңиштики мәқсити, униңға өзиниң иқтисади, ишләпчиқириш, хәлқ турмуши, һәрбий вә башқа җәһәтләрдики өлчәм бирликини қобул қилдуруп, исламабадни өзигә мәһкәм бағливелишкән.

Түркийә һаҗитәпә университетиниң тарих вә хитай мәсилилири мутәхәссиси, доктор әркин әкрәм мундақ дәйду: "бу, пакистанниң иқтисади тәрәққияти вә иқтисади күчини хитайниң тәрәққияти билән бағлайду. Шуңа, хитай тәрәққий қилса, пакистан тәрәққий қилиду. Хитай аҗизлиса пакистан аҗизлайду. Шуниң билән, пакистан хитайниң мәнпәәтини қоғдайдиған әһвалға келип қалиду. Бурун пакистан ғәрб дөләтлиридин қорал-ярақ сетивалатти. Һазир хитайдин алидиған болди. Йәни мундақ дегәндә, хитай иқтисади, һәрбий, сиясий җәһәтләрдә өзигә бағлап, пакистанниң иқтисади, пул-муамилә, системилирини хитайниң түзүми билән бағлаштур. Мушундақ болғанда пакистан хитайға бағлиниду. Хитай буни 10 йил аввал оттуриға қойған. Униң пилани қәшқәрни шинҗинға айландуруп, қәшқәр вә шәрқий түркистанни оттура, җәнубий асияниң җәлп қилиш мәркизигә айландуруш, бу әлләрдики хәлқләрниң турмуши, армийә, сиясий, иқтисад, пул-муамилә, пүтүн ишләпчиқириш җәһәттики күчини хитайға бағлаштур."

Хитайниң аталмиш "шинҗаң модели" да уйғур райониға зор миқдарда мәбләғ селип, нурғун карханиларни йөткәп чиққан, асасий әслиһәләр қурулушлирини ясиған, кан байлиқлирини ачқан, пул-муамилә, йеза игилик, нефит-тәбиий газ санаитини раваҗландуруп, мәзкур районниң игилик қурулмисини өзгәрткән болсиму, бирақ бу қурулушларниң мәбләғ башқуруш, лайиһиләш, техника киргүзүш, әмгәк күчи қобул қилиш қатарлиқ һалқилиқ саһәлиригә йәрлик хәлқни йеқин кәлтүрмигән иди.

Анат кришнанниң қәйт қилишичә, пакистан "шәпәқ гезити" ниң йеқинда қәшқәр-гвадар иқтисади каридор пиланини ашкарилиши, пакистанлиқ бәзи иқтисатшунасларда әндишә қозғиған. Кришнан, пакистанлиқ атақлиқ сиясий иқтисадшунас нәкбәр заидниң сөзини нәқил кәлтүрүп, униң "пакистан хитайниң йәнә бир өлкисигә айлинип қаламду яки униң вассал дөлити орниға чүшүп қаламду дегән әндишә бар" дегәнликини тәкитлигән.

Иқтисадшунаслар қәшқәр-гвадар каридор қурулуши пакистанни юқири өсүмлүк еғир қәрзгә боғидиғанлиқини, пакистан хитайниң 46 милярд долларлиқ мәблиғи үчүн 95-96 милярд доллар қәрз төләшкә мәҗбур болидиғанлиқини агаһландуруп кәлди. Вашингтондики балтистан-гилгит институти намлиқ органниң рәиси сәнги серин, пакистан-хитай каридор қурулушида мәнпәәтдар тәрәпниң хитай икәнликини билдүрди.

У мундақ дәйду: "хитай бир тийинниму беривәтмәйду. У мәбләғ билән тәминләйду. У бәргән қәрзини юқири өсүм билән қайтурувалиду. Пакистандики нурғун зор қурулушларни хитай контрол қилиду. Хитай пакистанда нурғун иқтисади қурулушларға игә болуп болди. Гвадар порти хитай үчүн әгәр у контроллуқни вә башқурушни яхши қилса, унчилик яман пикир әмәс. Бу наһайити муһим бир қурулуш, униң сингапор яки хоңкоң портиға охшаш муһим портларниң биригә айлиниш йошурун күчи бар. Униң орни наһайити яхши йәрдә. Униң нурғун йошурун күчи болсиму, бирақ сиясәт вә башқуруш яхши әмәс. Униң келәчики пакистан билән хитайниң қандақ башқурушиға бағлиқ. Мән хитайниң пакистанға салған мәблиғидә зиян тартиду, дәп ойлимаймән. У зор пайдиға еришиши мумкин. Униң йәнә бир еришидиғини истратегийәлик пайда."

Бирақ сәнге среиңниң қәйт қилишичә, қәшқәр-гвадар каридор қурулушидики һалқилиқ мәсилә, каридор бойидики гилгит-балтистан, балуҗистан, уйғур қатарлиқ йәрлик хәлқләрниң мәнпәәти мәсилисидур. У, бейҗиң билән исламабадниң бу хәлқләр билән әтраплиқ музакирә елип бармиғанлиқини вә уларниң пикрини алмиғанлиқини илгири сүрди.

У мундақ дәйду: "гилгит-балтистан ихтилаптики район. Бу дегәнлик, пакистан билән хитай гилгит-балтистанниң өзлири билән тәң дәриҗилик 3‏-тәрәп дәп муамилә қилиши, уларниң өз тәбиий байлиқлирини, земинлирини өзи контрол қилишиға йол қоюши, сиясий қарарини өзи бериши керәк. Һечким өз-ара алақигә қарши турмайду. Бундақ мәсилә мәвҗут әмәс. Һечқандақ бир дөләт өзиниң мәнпәәтигә қарши болмисила, өз-ара алақиға қарши туриду, дәп қаримаймән. Һазир пакистан билән хитайниң қиливатқиниму шу. Бирақ улар гилгит-балтиснни, яки балуҗистан вә яки шинҗаңни өзигә дүшмән, дәп қаримаслиқи керәк. Хитай қазақистан, африқа, мәйли дуняниң һәрқандақ йеригә берип мәбләғ салсун, у йәрлик хәлқләрниң һәқ-һоқуқиға һөрмәт қилиши, униңға капаләтлик қилиши керәк. Шундақ болғанда бу, тәрәпләргә тәң мәнпәәт йәткүзиду."

Анант кришнанниң илгири сүрүшичә, хитай қәшқәр-гвадар каридориға зо үмид бағлисиму, бирақ у, мәзкур районда йәнә бәзи хирисларға дуч кәлгән. У мақалисидә, хитай хәлқ университетиниң мутәхәссисләр гурупписи пакистанда тәтқиқат елип берип, хитай даирилирини пакистанниң пәнҗап, синди, балуҗистан өлкилиридики миллий тоқунушлар, балуҗистандики қаршилиқ һәрикәтлири, террорлуқ қатарлиқ мәсилиләрдә агаһландурғанлиқини билдүргән.

Түркийә һаҗитәпә университетидики доктор әркин әкрәм, хитайниң йәнә бир истратегийәлик пилани қәшқәр-гвадар каридори арқилиқ өзиниң чегра уқумини пакистанға кеңәйтип, уйғур районини ички районға айландуруш икәнликини билдүрди.

Һиндистан хитай-пакистан иқтисади каридориға изчил қарши туруп кәлгән иди. Анант кришнанниң баян қилишичә, һиндистанниң мәзкур каридорға қарши туруши вә униңға қатнишишни рәт қилиши, кәшмир мәсилисидики игилик һоқуқ мәнпәитигә четилидикән. Кришнан һиндистан ташқи ишлар министирлиқи баянатчиси гопасл баглайниң бу йил 13‏-майда қилған сөзини нәқил кәлтүрүп, униң "һечқандақ дөләт өзиниң земин пүтүнлүки вә игилик һоқуқи сәл қаралған бир қурулушни қобул қилмайду" дегәнликини тәкитлигән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт