Qeshqer-gwadar karidori qurulushi pakistanda "Shinjang modéli" ni ijra qilidu

Muxbirimiz erkin
2017-07-27
Share
pakistan-xitay-gwadar-imza.jpg Pakistan gwadar port da'iriliri(GPA) ning re'isi dosta'in khan jamaldini(otturida) bilen xitay chet'el portliridin paydilinish shirkiti(COPHC) ning re'isi jang bawjang(solda) toxtamgha qol qoymaqta. 2015-Yili 11-noyabir, baluchistan pakistan.
AFP

Xitay-pakistan iqtisadi karidori qurulush bashlighan'gha 3 yil bolup qaldi. Pakistan xitay her ikki dölet hazirgha qeder mezkur qurulushning konkrét layihesini mexpiy tutup kelgen bolsimu, biraq pakistanning "Shepeq géziti" yéqinda xitay tereqqiyat-islahat komitéti bilen pakistan pilan ministirliqi hazirlighan mezkur pilanning deslepki nusxisini ashkarilidi.

Pakistanning "Shepeq géziti" ashkarilighan pilandin melum bolushiche, xitay bilen pakistanning qeshqer-gwadar karidori qurulushi noqul tömüryol, tashyol qurulushi bilen cheklinip qalmaydu. Mezkur pilan tömüryol, tashyol qatarliq qatnash asasi esliheler qurulushidin bashqa, pakistanning téxnika baziri, yéza igilik, sana'et bazilirini qurush, déhqanchiliq meydanlirini berpa qilish, pul-mu'amile, olturaq rayon, axbarat, intérnét, soda merkezlirini échish, éléktr istansilirini qurush, ximiye-sana'et we yéza igilik dorilirini ishlepchiqirish qatarliq pakistan iqtisadining pütün sahelirini öz ichige alghan. Mezkur pilanda yene, xitay shirketlirige baj tapshurush, yer ishlitish we échish, bixeterlik qoghdash qatarliq jehetlerde zor imtiyazlar bérilgen.

Mezkur qurulush hindistanning qarshi turushigha uchrapla qalmay, pakistandiki bir qisim iqtisadshunaslar we bezi parlamént ezalirining endishisini qozghighan idi. Hindistanliq mutexessis, sikkim uniwérsitétining dotsénti anant kirishnan"Hindistan waqti géziti" de maqale élan qilip, xitayning pakistan'gha "Shinjang modili"ni tedbiqlaydighanliqini ilgiri sürgen.

Anant krishnanning "Pakistan xitayning yéngi mustemlikisi bolup qalamdu? béyjingning iqtisadi we achquchluq qurulushlardiki péyi" serlewhilik maqaliside, xitay re'isi maw zédung 1950‏-yillarda shinjang ishlepchiqirish-qurulush bingtu'enini qurup, Uyghur rayonining yéza igilik we tereqqiyatini shuning qoli bilen élip barghanliqini, bu qétim bu usulni pakistan-xitay iqtisadi karidori qurulushida qollinidighanliqini ilgiri sürgen.

Bezi mutexessislerning qarishiche, xitayning pakistan'gha "Shinjang modéli" ni téngishtiki meqsiti, uninggha özining iqtisadi, ishlepchiqirish, xelq turmushi, herbiy we bashqa jehetlerdiki ölchem birlikini qobul qildurup, islam'abadni özige mehkem baghliwélishken.

Türkiye hajitepe uniwérsitétining tarix we xitay mesililiri mutexessisi, doktor erkin ekrem mundaq deydu: "Bu, pakistanning iqtisadi tereqqiyati we iqtisadi küchini xitayning tereqqiyati bilen baghlaydu. Shunga, xitay tereqqiy qilsa, pakistan tereqqiy qilidu. Xitay ajizlisa pakistan ajizlaydu. Shuning bilen, pakistan xitayning menpe'etini qoghdaydighan ehwalgha kélip qalidu. Burun pakistan gherb döletliridin qoral-yaraq sétiwalatti. Hazir xitaydin alidighan boldi. Yeni mundaq dégende, xitay iqtisadi, herbiy, siyasiy jehetlerde özige baghlap, pakistanning iqtisadi, pul-mu'amile, sistémilirini xitayning tüzümi bilen baghlashtur. Mushundaq bolghanda pakistan xitaygha baghlinidu. Xitay buni 10 yil awwal otturigha qoyghan. Uning pilani qeshqerni shinjin'gha aylandurup, qeshqer we sherqiy türkistanni ottura, jenubiy asiyaning jelp qilish merkizige aylandurush, bu ellerdiki xelqlerning turmushi, armiye, siyasiy, iqtisad, pul-mu'amile, pütün ishlepchiqirish jehettiki küchini xitaygha baghlashtur."

Xitayning atalmish "Shinjang modéli" da Uyghur rayonigha zor miqdarda meblegh sélip, nurghun karxanilarni yötkep chiqqan, asasiy esliheler qurulushlirini yasighan, kan bayliqlirini achqan, pul-mu'amile, yéza igilik, néfit-tebi'iy gaz sana'itini rawajlandurup, mezkur rayonning igilik qurulmisini özgertken bolsimu, biraq bu qurulushlarning meblegh bashqurush, layihilesh, téxnika kirgüzüsh, emgek küchi qobul qilish qatarliq halqiliq sahelirige yerlik xelqni yéqin keltürmigen idi.

Anat krishnanning qeyt qilishiche, pakistan "Shepeq géziti" ning yéqinda qeshqer-gwadar iqtisadi karidor pilanini ashkarilishi, pakistanliq bezi iqtisatshunaslarda endishe qozghighan. Krishnan, pakistanliq ataqliq siyasiy iqtisadshunas nekber za'idning sözini neqil keltürüp, uning "Pakistan xitayning yene bir ölkisige aylinip qalamdu yaki uning wassal döliti ornigha chüshüp qalamdu dégen endishe bar" dégenlikini tekitligen.

Iqtisadshunaslar qeshqer-gwadar karidor qurulushi pakistanni yuqiri ösümlük éghir qerzge boghidighanliqini, pakistan xitayning 46 milyard dollarliq meblighi üchün 95-96 milyard dollar qerz töleshke mejbur bolidighanliqini agahlandurup keldi. Washin'gtondiki baltistan-gilgit instituti namliq organning re'isi sen'gi sérin, pakistan-xitay karidor qurulushida menpe'etdar terepning xitay ikenlikini bildürdi.

U mundaq deydu: "Xitay bir tiyinnimu bériwetmeydu. U meblegh bilen teminleydu. U bergen qerzini yuqiri ösüm bilen qayturuwalidu. Pakistandiki nurghun zor qurulushlarni xitay kontrol qilidu. Xitay pakistanda nurghun iqtisadi qurulushlargha ige bolup boldi. Gwadar porti xitay üchün eger u kontrolluqni we bashqurushni yaxshi qilsa, unchilik yaman pikir emes. Bu nahayiti muhim bir qurulush, uning sin'gapor yaki xongkong portigha oxshash muhim portlarning birige aylinish yoshurun küchi bar. Uning orni nahayiti yaxshi yerde. Uning nurghun yoshurun küchi bolsimu, biraq siyaset we bashqurush yaxshi emes. Uning kélechiki pakistan bilen xitayning qandaq bashqurushigha baghliq. Men xitayning pakistan'gha salghan meblighide ziyan tartidu, dep oylimaymen. U zor paydigha érishishi mumkin. Uning yene bir érishidighini istratégiyelik payda."

Biraq sen'gé sréingning qeyt qilishiche, qeshqer-gwadar karidor qurulushidiki halqiliq mesile, karidor boyidiki gilgit-baltistan, balujistan, Uyghur qatarliq yerlik xelqlerning menpe'eti mesilisidur. U, béyjing bilen islam'abadning bu xelqler bilen etrapliq muzakire élip barmighanliqini we ularning pikrini almighanliqini ilgiri sürdi.

U mundaq deydu: "Gilgit-baltistan ixtilaptiki rayon. Bu dégenlik, pakistan bilen xitay gilgit-baltistanning özliri bilen teng derijilik 3‏-terep dep mu'amile qilishi, ularning öz tebi'iy bayliqlirini, zéminlirini özi kontrol qilishigha yol qoyushi, siyasiy qararini özi bérishi kérek. Héchkim öz-ara alaqige qarshi turmaydu. Bundaq mesile mewjut emes. Héchqandaq bir dölet özining menpe'etige qarshi bolmisila, öz-ara alaqigha qarshi turidu, dep qarimaymen. Hazir pakistan bilen xitayning qiliwatqinimu shu. Biraq ular gilgit-baltisnni, yaki balujistan we yaki shinjangni özige düshmen, dep qarimasliqi kérek. Xitay qazaqistan, afriqa, meyli dunyaning herqandaq yérige bérip meblegh salsun, u yerlik xelqlerning heq-hoquqigha hörmet qilishi, uninggha kapaletlik qilishi kérek. Shundaq bolghanda bu, tereplerge teng menpe'et yetküzidu."

Anant krishnanning ilgiri sürüshiche, xitay qeshqer-gwadar karidorigha zo ümid baghlisimu, biraq u, mezkur rayonda yene bezi xirislargha duch kelgen. U maqaliside, xitay xelq uniwérsitétining mutexessisler guruppisi pakistanda tetqiqat élip bérip, xitay da'irilirini pakistanning penjap, sindi, balujistan ölkiliridiki milliy toqunushlar, balujistandiki qarshiliq heriketliri, térrorluq qatarliq mesililerde agahlandurghanliqini bildürgen.

Türkiye hajitepe uniwérsitétidiki doktor erkin ekrem, xitayning yene bir istratégiyelik pilani qeshqer-gwadar karidori arqiliq özining chégra uqumini pakistan'gha kéngeytip, Uyghur rayonini ichki rayon'gha aylandurush ikenlikini bildürdi.

Hindistan xitay-pakistan iqtisadi karidorigha izchil qarshi turup kelgen idi. Anant krishnanning bayan qilishiche, hindistanning mezkur karidorgha qarshi turushi we uninggha qatnishishni ret qilishi, keshmir mesilisidiki igilik hoquq menpe'itige chétilidiken. Krishnan hindistan tashqi ishlar ministirliqi bayanatchisi gopasl baglayning bu yil 13‏-mayda qilghan sözini neqil keltürüp, uning "Héchqandaq dölet özining zémin pütünlüki we igilik hoquqi sel qaralghan bir qurulushni qobul qilmaydu" dégenlikini tekitligen.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet