Rusiye Uyghur rayonini su bilen teminlesh pilanining waqitliq toxtitilghanliqini élan qildi

Muxbirimiz erkin
2016-05-16
Élxet
Pikir
Share
Print
Chira nahiyesining etrapidiki ulugh ata su ambiri. 2014-Yaz, xoten.
Chira nahiyesining etrapidiki ulugh ata su ambiri. 2014-Yaz, xoten.
RFA

Rusiye fédératsiyesining altay jumhuriyitidin qanal arqiliq Uyghur rayonigha su yötkesh teklipini rusiye terep bergen. Rusiye yéza igilik ministiri aléksandir tuxachéf bu yil 2‏-may küni éyjingni ziyaret qilip, xitay yéza igilik ministiri xen changfu bilen körüshkende bu teklipni otturigha qoyghan.

Tuxachéfning pilani altay jumhuriyitidin qazaqistan arqiliq bir qanal qézip, uni Uyghur aptonom rayonining altay wilayitige tutushturushtur. Tuxachéf, xitayni yiligha 70 milyon kupmétir su bilen teminleydighanliqini, kéyinrek buni bir milyard kupmétirgha yetküzüshke bolidighanliqini bildürgen.

Tuxachéf 3‏-may küni rusiye axbarat wasitilirige bergen uchurida, "Biz rusyening altay rayonidin qazaqistan arqiliq xitayning qurghaq rayoni - shinjang Uyghur aptonom rayonini tatliq su bilen teminlesh pilanini emelge ashurushqa teyyar. Biz yéqinda kelgüside qazaqistanliq meslekdashlirimiz bilen körüshüp, bu mesilini muzakire qilimiz" dégen. Tuxachéf, bu pilanni ékologiyege héchqandaq buzghunchiliq qilmay emelge ashurush mumkinlikini tekitligen idi.

Emma tuxachéfning pilani rus, Uyghur mutexessisliride we pa'aliyetchiliride oxshimighan inkaslarni qozghidi. Qazaqistanliq iqtisadi jughrapiye penliri mutexessisi, proféssor sheripjan nadirofning qarishiche, mezkur pilanning emelge éshish mumkinchiliqi yoq.

Sheripjan nadirof mundaq dédi: "Men mushu sherqiy qazaqistan barghu, shu yerde uzun ishligen désirtatsiye yazimen, dep. Shu rayonda köp boldum men. Méning köz qarishimche, u mumkin emes. Birinchi, munu rélif, deymizghu, mawu altay taghliridin undaq östeng qézish mumkin emes. Biraq turuba yoli deymiz, éhtimal turuba yolidin yötkemdikin, emma u intayin qimmet toxtap kétidu.

Hazir u rusiyening qolidin kélemdu -kelmemdu, bilmeymen. Altay jumhuriyitin shinjang terep égiz, bu terep pes. U su qandaq uyaqqa mangidu. Shunga men munu gé'ografik tüzlük nuqtisidin buni chüshünelmeywatimen."

Bu qurulushqa qazaqistan hökümiti ruxset qilamdu-qilmamdu, bu yene bir mesile. Proféssor sheripjan nadirofning qarishiche, bu qurulushqa qazaqistan hökümitining ruxset qilishi natayin. U, xitayning értish deryasini boghup yasighan "Qaramay östingi" qazaqistan'gha qattiq tesir körsetkenlikini bildürdi.

Sheripjan nadirof: "Hazir munu xitayning Uyghur rayonida köktal dégen renglik métallurgiye zawutliri, kanliri bar. Ulargha su yetmeydu. Biz qara'értish, deymiz uningdin xitayla köp su éliwatidu. Munu értish-qaramay dégen bir östeng bar, yasalghinigha 10 yilche boldi.

Hazir értish deryasi 4 küp kilomtér aziyip ketken bolsa kérek. Bizge 8 küp kilométir mangidighu! hazir yérimini éliwaldi. Hazir u yalghuz biz qazaqistan térritoriyesige tesir qilmaydu, rusiyege tesir qiliwatidu. Omskiy deydighan sheherler bar. Eshede su aziyip, qomush we hertürlük kumutilar bésip, ékologiyelik muhit ehwali nahayiti ziddiyetlik boluwatidu. Qazaqistan méningche uninggha qoshulmaydu" dédi.

Bezi rusiyelik mutexessislerning qarishiche, bu pilan dunyadiki eng uzun deryalarning biri -ob deryasigha buzghunchiliq qilidiken. "Sébiriye waqti géziti"ning xewiride, rusiye penler akadémiyisining ezasi, iqtisadshunas wéktor danilof-danilyan: "Héchqandaq konkrét détalni oylashmay turup, xitayni tatliq su bilen teminleshtek bundaq zor pilanni élan qilish hamaqetlik" dégen.

Uning körsitishiche, suning éqinini bashqa terepke burash yaxshi'i ish emes. Eng muhimi suni tijeshlik ishlitishtur. U, "Sébiriye waqit géziti"ge tekitlep: "Tarixiy tejribiler shuni körsitip turidu, suning éqinini bashqa terepke bashlash yaxshi pikir emes. Esh muhimi suni yaxshi saqlash, téxnikini üstürüp, suni tijeshlik i'ishlitishtur" dégen.

Emma d u q bash katipi nurmemet musabayning qarishiche, mezkur pilan xitayning Uyghur rayonida sheherlishishni kéngeytip, xitay köchmenlirini olturaqlashturushigha, Uyghur we bashqa yerlik medeniyet, turmush usullirining yalghuzlishishigha yol achidu.

D u q bash katipi nurmemet musabay: "Xitay uzun muddetlik pilan boyiche bizning sherqiy türkistan'gha nurghun köchmen yötkeshni pilan qilip kelgen. Lékin sherqiy türkistanning ékologiyelik muhitide su yitishmigenliktin buni undaq keng élip baralmighan. Hazirqi bu rusiye bilen bolghan kélishim, uningdin sirt özining burunqi héliqi xu'angxé deryasidin su yaki déngizdin su ekélip, turpan oymanliqini kölge aylandurush,dégen istratégiyesi bar idi. Rusiyedin ekélidighan su qimmet chüshidu xitaygha. Emma xitay xitay nopusini ekiwélish üchün bu bedelni tölewatidu. Meqsiti u yerdiki uzun muddetlik bixeterlikige kapaletlik qilish"dédi.

Nurmemet musabay yene, xitayning rayonda yolgha qoyuwatqan keng kölemlik sheherleshtürüsh pilani Uyghurlarda zor kölemlik ishsizliq we aqma nopus peyda qilidighanliqini bildürdi.

Nurmemet musabay: "Xitayning rayondiki sheherleshtürüsh pilanining xitaygha menpe'eti köp. Chünki, u nurghun köchmen yötkiwalidu. Sherqiy türkistanni xatirjem ishghal qilish üchün nopus garantigha ige bolidu. Emma Uyghurlargha apet élip kélidu. Birinchi, sheherleshtürgende hazirqi sherqiy türkistanda bar sheherlerning etrapidiki Uyghurning qolidiki yer sheherge qoshulup kétish bahaniside élinip kétidu. Pulgha zorlap, qanun'gha zorlap yaki mejburiy élip, keng kölemlik ishsizliq we turaqsiz köchme nopus peyda qilidu."

Nurmemet musabayning körsitishiche, Uyghur rayonining su mesilisini hel qilish charisi köchmenlerni kontrol qilip, sheher we sana'et kölimini kontrol qilishtur.

Lékin altay su qurulushi pilani élan qilinip, rusiyede küchlük selbiy inkas qozghilishi, rusiye yéza igilik ministiri tuxachéfni yéniwélishqa mejbur qildi. U, ötken heptidiki bayanatida mezkur pilanning waqitliq toxtitilghanliqini bildürgen.

Tuxachéf, "Mezkur qurulushni yéqin kelgüside yolgha qoyush pilanimiz yoq" dégen. Uning körsitishiche, mezkur pilanning rusiye menpe'etige we muhitigha körsitidighan tesiri toluq tekshürülgendin kéyin, andin yolgha qoyush mesilisini oylishidiken.

Toluq bet