Xitayning ottura asiya siyasiti we shi jinpingning ottura asiya ziyariti toghrisida yighin ötküzüldi

Ixtiyariy muxbirimiz arslan
2013.09.16
erkin-ekrem-ottura-asiya.jpg Doktor erkin ekrem xitayning ottura asiya siyasiti we shi jinpingning ottura asiya ziyariti toghrisida toxtaldi. 2013-Yili 15-séntebir, istanbul.
RFA/Arslan

15-Séntebir yekshenbe küni, merkizi istanbuldiki sherqiy türkistan ma'arip we hemkarliq jem'iyitining uyushturushi bilen, “Xitayning ottura asiya siyasiti we shi jinpingning ottura asiya ziyariti” toghrisida yighin ötküzüldi. Yighin'gha istanbulda yashawatqan Uyghurlardin er-ayal bolup köp sanda kishi qatnashti.

Yighinda, enqere uniwérsitétining oqutquchisi we istratégiye mutexessisi doktor erkin ekrem “Xitayning ottura asiya siyasiti we shi jinpingning ottura asiya ziyariti” toghrisida muhim söz qildi.

Xewerlerde melum bolushiche, xitay dölet re'isi shi jinping 3-séntebirdin 13-séntebirgiche ottura asiyadiki döletlerdin türkmenistan, qazaqistan, özbékistan, qirghizistan qatarliq döletlerni ziyaret qildi. Bu döletler bilen énérgiye we bixeterlik toghrisida toxtam tüzdi.

“Xitayning ottura asiya siyasiti we shi jinpingning ottura asiya ziyariti” dégen yighinda söz qilghan doktor ekrem aldi bilen xitayning ottura asiya uqumi toghrisida toxtaldi we xitay tarixida ottura asiya chüshenchisi, xitayning ottura asiyadiki menpe'etliri, xitayning ottura asiya siyasiti we wasitiler, shi jinpingning ottura asiya ziyariti we siyasetliri, shi jinpingning gherbke échish istratégiyisi, xitayning ottura asiya siyasetliride duch kéliwatqan mesililer we tosalghular dégen mezmunlarda söz qildi.

Doktor erkin ekrem sözide xitayning ottura asiya siyasitining meqsetliri toghrisida toxtilip mundaq dédi: xitayning meqsiti, dölet menpe'etige nisbeten, Uyghur aptonom rayoni we ottura asiyaning bixeterlik siyasiti. Énérgiye bixeterlikige nisbeten ottura sherqtin ottura asiyaghiche bolghan ariliqlarda énérgiye bixeterliki, iqtisadiy we tijaret menpe'etlirige nisbeten ottura asiya néfit bazilirini we bazar igilikini qolgha keltürüsh siyasiti. Gi'opolitik menpe'etlirige nisbeten ottura asiyada, xitay-rusiye munasiwetlirini küchlendürüsh we amérika-xitay munasiwetlirini tengpunglashturushni qolgha keltürüsh we ottura asiyada tesiri bolghan döletlerning tesir küchini azaytishtin ibaret.

Türkiye axbaratlirida xitayning ottura asiya siyasiti toghrisida toxtilip, xitay ottura asiya döletliri bilen bolghan munasiwette énérgiye we bixeterlikni asas orunda qoyuwatqanliqini ilgiri sürdi. Xitay ottura asiya döletler bilen bolghan munasiwette bir tereptin énérgiye éhtiyajini qamdashni meqset qilsa, yene bir tereptin bixeterlikni bahane qilip bu döletlerge xitayning sherqiy türkistan siyasitini qollash we ottura asiya döletlerdiki sherqiy türkistan teshkilatliri we siyasiy pa'aliyetlerchilerning pa'aliyetlirige cheklime qoyush, ularni közitish we ular heqqide melumat almashturushni asasiy meqset qilip kéliwatqanliqi bildürüldi.

Doktor erkin erkin ekrem xitay dölet re'isi shi jinpingning ottura asiya ziyariti toghrisida toxtilip, shi jinpingning qazaqistan ziyariti jeryanida élan qilghan xitayning ottura asiya siyasiti toghrisida mulahize yürgüzüp pikir bayan qildi.

Xitay iqtisadi jehettin tereqqiy qilghanséri énérgiyege bolghan éhtiyaji éshiwatqan bolup, xitay énérgiye éhtiyajining bir qismini ottura asiya döletliridin qamdash üchün, türkmenistan, qazaqistan we özbékistandin turuba yoli arqiliq néfit yötkeshni meqset qilghan we bu döletler bilen énérgiye we bixeterlik toghrisida hemkarliq kélishimi tüzdi. Emma, xitayning bu üch dölettin bashlan'ghan néfit turuba yoli qirghizistan we tajikistandin ötüp Uyghur ili arqiliq xitayning lenjugha tutishidiken. Shi jinping ottura asiya döletlirini ziyaret qilish jeryanida, türkmenistan bilen tebi'iy gaz turuba yoli yasash we her yili 65 milyard kupmétir tebi'iy gazni xitaygha yötkesh toghrisida toxtam tüzdi. Qazaqistan bilen istixbarat ‏-uchur almashturush, özbékistan bilen 15 milyard dollar qimmitide iqtisadi kélishim, qirghizistan bilen istratégiyilik hemkarliq toghrisida kélishim tüzdi.

Doktor erkin ekrem xitay dölet re'isi shi jinpingning ottura asiya ziyariti jeryanida, qazaqistan, türkmenistan, özbékistan we qirghizistan rehberliri bilen uchrashqanda, énérgiye, istratégiye, bixeterlik hemkarliqi toghrisida kélishim tüzüsh bilen birge bixeterlik jehette sherqiy türkistan küchlirini öz ichige alghan atalmish üch xil küchke ortaq qarshi turush hemkarliqi tüzgenlikini ilgiri sürdi we xitayning ottura asiyadin énérgiye néfit yötkesh turuba liniyisining bixeterlikidin endishe qiliwatqanliqini, bu jehette sherqiy türkistan küchlirining hujumidin saqlinish üchün qandaq bir tedbir élish toghrisida izdiniwatqanliqini ipadilidi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.