Xitay Uyghur élining qara altunlirini échishni kücheytmekte

Muxbirimiz gülchéhre
2016-01-07
Share
tebii-bayliq-nefit-gaz.jpg "Gherbtin sherqqe tebi'iy gaz liniyisi" qurulushida ishlewatqan xitay köchmenliri. 2008-Yili 26-awghust, ili oblasti.
maginechina

Firansiye Le Monde gézitining 6-yanwar iqtisad xewiride, xitay da'irilirining 2016-yili ichide yene mingdin artuq kömür kanlarni taqaydighanliqi körsitildi.

Xitayning bu qarargha kélishige, hawa bulghinish mesilisi seweb bolghan. Chünki xitayning köpligen jaylirining hawa bulghinishi, dunya hawa bulghinish qizil siziqidin yette hesse yuqiri iken. Halbuki, xitay da'irilirining kömür sana'etchilikidiki chong karxana we chong guruhlarni Uyghur aptonom rayonigha kélip, kömür bayliqini échish ishlirigha qatniship, Uyghur éli kömür sana'itining tereqqiy qilishidiki yétekchi küchke aylinishqa righbetlendürüwatqanliqi melum.

Xitay kömürkan nazaret qilish idarisining 2015-yilliq kömür-kan karxanilirini qaytidin teshkillesh xizmiti doklatidin qarighanda, xitay döletlik tereqqiyat islahat komitéti, döletlik énérgiye idarisi qatarliq orunlar chiqarghan kichik kömür kanlarni shalliwétish nishanigha asasen 2015-yilining axirighiche, xitay boyiche 2000 din artuq jaydiki kichik kömür kanlarni taqighan. Xitay bu yilliq pilanda yene mingdin artuq kanlarni taqimaqchi iken. Xéylongjang, yünnen, guyju, xunen, xubéy, jyangshi, sichüen, chungching qatarliq kichik kömür kanlar köp ölkiler taqiwétish küchini ashurghan. Buning bilen xitayning omumiy kömür ishlepchiqirish miqdari 60 milyon tonna töwenlishi mumkin.

Firansiye Le Monde gézitining xewiride körsitishiche, 2015-yilining axirighiche xitay ichidiki 90 ming tonna we uningdin töwen kömür we gaz mesilisi gewdilik bolghan kanlarning hemmisi taqalghanliqi melum. Gerche béyjing ötken bir yilda kanlarni taqashqa oxshash tedbirler arqiliq béyjingning hawa bulghinish körsetküchining 20% töwenligenlikini bildürüwatqan bolsimu, kanlarning taqilishi öz nöwitide 100 ming kan ishchiliri ishsiz qélishidek krizislarni meydan'gha keltürmekte iken.

Junggo radi'o tori 10-noyabir xewiride xitay döletlik énérgiye idarisining bashliqi jang gobawning sözini neqil alghan bolup u "Memlikitimiz bundin kéyinki bir mezgil ichide, kömür-kan karxanilirini qoshuwétish, qaytidin teshkilleshni tézlitip, kanchiliq hoquqini muqim tertipke sélip, chong tiptiki kömür bazisi quridu" dégen.

Xitay merkizi téléwiziye istansisining 12-ayning 20-künidiki memliket xewerliride körsitilishiche, ürümchidiki yilliq ishlepchiqirishi 90ming tonnigha yetmeydighan 22 kan taqashni iltimas qilghan. Lékin ürümchidiki kanlarning taqilishi muhitni yaxshilashnila emes, belki memliketning Uyghur aptonom rayonida kömür kanlarni échishni kölemleshtürüshke türtke bolush üchün ikenliki ashkarilandi.

Ürümchi kömürkan bashqurush idarisining bashliqi rén jün bu heqte merkizi téléwiziyiside "Ürümchidiki kichik kanlarning taqilishi döletning pilanigha asasen 90ming tonnigha yetmeydighan kanlarni taqap, zamaniwiélashqan 600 ming tonniliq kanlarni qurushni kücheytish üchün" dégen.

Ürümchi sheher emeldarliridin gaw féng bolsa "Kömür kanlar ürümchi shehiri etrapidiki menzire rayonida, muhit asrash telipige uyghun kelmeydighan kichik kan quduqliri, kichik karxanilarni möhlet ichide qet'iy taqishimiz kérek. Kanlarni taqighan bilen ishchilarni yaxshi orunlashturimiz" dep tekitligen.

Uyghur diyarining kan rayonliri etrapida olturushluq Uyghurlar yéqinqi yillardin buyan qalaymiqan kan échish seweblik muhitning éghir bulghinishqa uchrap, xelqning salametliki we normal turmushigha éghir tesir körsitiwatqanliqi heqqide radi'omizgha köp qétim shikayet qilip kelmekte idi.

Yéqinda radi'omiz igiligen ehwallardin bultur 2-noyabir küni qumuldiki sendawling kömür kéni yeni yerlikler taranchi kömür kéni dep ataydighan kömür kan ishchiliridin 7-8 ming neper ishchi, ish heqqini östürüp bérishni telep qilip namayish qilghan we ular bilen saqchilar arisida toqunush yüz bergenliki melum bolghan idi. Ishchilarning bildürüshiche, 90-yillardin kéyin kan ishchilirining ma'ashi östürülmigen. Bu kanda ilgiri yerlik Uyghurlar ishchilarning mutleq köpchilikni igiligen bolsimu, emma 90-yillardin kéyin asasen xitay köchmenliri ishqa élinip, nöwette bu kömürkan qumuldiki xitay köchmenliri toplashqan jaylarning birige aylan'ghan iken.

Ilgiri shinjang xelq radi'o istansisining tarqatqan "Chong karxana we chong guruhlar aptonom rayonimizgha kélip, kömür bayliqini échish we aylandurush ishlirigha qatniship, aptonom rayonimizning kömür sana'itining ilmiy we bixeter tereqqiy qilishidiki yétekchi küchke aylandi" dégen xewiride, xitayning 12-besh yilliq pilani dawamida Uyghur aptonom rayonining sana'et igilikide kömürchilik kespining éshishining körünerlik bolghanliqi körsitildi. Yene körsitilishiche, Uyghur aptonom rayoni énérgiye bayliqi mol rayon bolup, hazirghiche éniqlan'ghan kömür zapisi 100 milyard 800 milyon tonnigha yétidu hemde memliket omumiy kömür zapisining %10ini igileydu. Mölcherdiki zapas miqdari 2 tirilyon 190 milyard tonnigha yétip, xitaydiki omumiy mölcher zapisining 40% ini igilishi mumkin.

Xitayning shinjang xizmiti söhbet yighini échilghandin buyan yéqinqi yillardin buyan, dunyadiki 500 küchlük karxanining biri bolghan shendung énérgiye menbesi guruhi Uyghur aptonom rayonini dawamlashma tereqqiyatning muhim énérgiye menbesi bazisi qilip échishqa bashlighan. Shendung énérgiye menbesi yéngi kan guruhi ili shöbe shirkitining bash mudiri jang keyshün "Shinjang géziti" muxbirigha ilgiri "2012-Yilning axirlirighiche, omumiy salghan meblighimiz 10 milyard yüen'ge yetti. 2015-Yilgha barghanda, ishlepchiqirish iqtidarimiz 23 milyon tonnigha yétidu.." dégen.

Uyghur aptonom rayonluq xelq hökümitining bashchiliqidiki "Bir belwagh bir yol" "Junggo shinjang xelq'ara kömür sana'iti yermenkisi" 2015-yili 7-ayning 13-künidin 15-künigiche ürümchide ötküzülgen idi. Shinjang xelq radi'o istansisi torining munasiwetlik xewiride körsitilishiche, aptonom rayonluq kömür sana'itini bashqurush idarisining bashliqi xé shinwéy "Aptonom rayonimizning kömür zapisi mol, buninggha döletning aptonom rayonimizgha bergen siyaset qollishini qoshqanda, memlikitimizdiki emeliy küchi küchlük bolghan chong karxana we chong guruhlarni shinjanggha kélishke jelp qildi, kömürchilik kespidiki 100 küchlük karxana we kömür ishlepchiqirish jehettiki 50 küchlük karxana ichide, ayrim halda 30 karxana we 20 karxana aptonom rayonimizgha makanlashti" dégen.

Biz xitayda memliket boyiche kanlarni taqashni kücheytiwatqan bir peytte eksiche Uyghur élining kömür bayliqini échishni kücheytishning sewebi we buning muhit bulghishigha qarita élinidighan tedbirler qatarliqlar heqqide melumat élish üchün Uyghur aptonom rayonluq kan ishliri idarisi teshwiqat bölümi bilen alaqileshken bolsaqmu, ular so'alimizgha jawab bérishni ret qildi.

Xitay kanchiliq torining 2015-yili 18-noyabir xewiridin ashkarilinishiche, xitayning kan ishliri 13-besh yilliq pilanida, Uyghur aptonom rayoni besh chong asasliq kömür énérgiye ishlepchiqirish bazisigha kirgüzülgen bolup, xitay yene 2016-yilliq xelq'ara kömür sana'iti yermenkisini 7-ayning 22-künidin 24-künigiche ürümchide échishni pilanlimaqta iken. Buninggha xitay dölet ichi énérgiye sahesidiki dangliq shirketler we üsküne ishlepchiqarghuchi karxanilar özlirining kömür qézish, yötkeshke a'it ilghar téxnika we mehsulatlirini körgezme qilidiken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet