Хитайниң уйғур ели қатарлиқ җайларда башлиған көмүр газ қурулушини тохтитиш тәләп қилинди

Мухбиримиз әркин
2013.10.23
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
uyghur-eli-komur-bayliq-305 Сүрәттә, уйғур елидин ичкири өлкиләргә пойиз вагунлири билән тошулуп кетиливатқан кумур байлиқи.
AFP Photo

Хитай һөкүмити бу йил хитай енергийә ширкәтлирини сәпәрвәр қилип, уйғур или қатарлиқ өлкә, аптоном районларда көмүрни газға айландуруш вә туруба арқилиқ шәрқтики өлкиләргә йөткәш қурулушини башлиған иди.

Бу қурулуш уйғур елиниң шәрқий җуңғар вә ели вадисида қурулушқа башлиған иди. Йеқинда америка дюк университетиниң “йәр шари өзгириши тәтқиқат мәркизи” мәзкур қурулуш тоғрулуқ мәхсус тәтқиқат доклати елан қилип, бу қурулушниң иқтисади үнүми вә муһит қатарлиқ җәһәтләрдики сәлбий тәсирини агаһландурған.

Дюк университети елан қилған “хитайниң сүний тәбиий газ инқилаби” намлиқ доклатида, хитайниң көмүрни газ қурулушиға көпләп мәбләғ селип, бу зор көләмлик қурулушни башлиған болсиму, бирақ бу қурулушниң һаваға қоюп беридиған зәһәрлик карбон гази, су йетишмәслик, су вә һаваниң булғиниши қатарлиқ муһит амиллириға сәл қаралғанлиқи, буниң хитайни давамлаштуруш мумкинчилик йоқ бир тәрәққият йолиға елип баридиғанлиқини агаһландурған. Бу қурулушниң вақитлиқ пайдини көзләп елип берилғанлиқи әскәртилип, хитай һөкүмитиниң һеч болмиса бу қурулушни кечиктүрүшини, бирақ пүтүнләй бикар қилишниң әң тоғра йол икәнликини билдүргән.

Көмүрни газға айландуруш қурулуши ички моңғул, сәнши, гәнсу, йүннән, лявниң, сичүән қатарлиқ өлкә, аптоном районларда елип берилсиму, лекин уйғур ели бу қурулушниң асаслиқ базиси. Хитайниң пиланида шәрқий җуңғар вә илидики көмүрни газға айландуруш базисиниң йиллиқ газ ишләпчиқириши һәҗми 184 милярд күп метир. Лекин ички моңғул қатарлиқ юқириқи 7 өлкә-аптоном районниң пиландики көмүр газ ишләпчиқириш һәҗми болса 85 милярд 300 милйон күп метир.

Доклатта көрситишичә, хитай мәркизи һөкүмити 2013‏-йили 9 көмүр газ ишләпчиқириш завути қуруш пиланини тәстиқлиған. Бу 9 завутниң 4 и ички моңғулға, 3 и уйғур елиниң или вадисиға қурулиду. Дюк университетиниң тәтқиқат доклатида көрситишичә, уйғур ели вә ички моңғулда қурулидиған 7 завутниң ишләпчиқириш иқтидари 90 % кә йәткәндә, униң йиллиқ су сәрпияти 200 тоннидин ешип кетидикән. Бу әһвал ички моңғул вә уйғур елиға охшаш су кәмчил районларда су йетишмәслик мәсилисини еғирлаштуриду.

Дюк университети “йәр шари өзгириши тәтқиқат мәркизи” ниң тәтқиқатчиси яң чирен әпәнди, мәзкур доклатни тәйярлиған мутәхәссисләрниң бири. У зияритимизни қобул қилип, бу қурулуш наһайити хәтәрлик, дәп көрсәтти.

Яң чирен мундақ дәйду: америка 1980‏-йилларға кәлгәндә өзиниң көмүр байлиқи мол, тәбиий газ байлиқи қис болуш әһвалини көздә тутуп, көмүрни газға айландуруш арқилиқ тәбиий газға болған еһтияҗни қандурмақчи болған. Чүнки америкида тәбиий газ қис, көмүр байлиқи көп иди. Җуңголуқлар һазир мушуниңға охшаш ойлаватиду. Лекин җуңгониң көмүр базири риқабәт наһайити күчлүк базар. Җуңго газ баһасини контрол қилидиған, дөләт карханилириниң монополлуқидики дөләт. Шуңа тәбиий газға йетәрлик мәбләғ селинмайду. Униңда тәбиий газ йетишмәслик көрүлиду. Әмәлийәттә, тәбиий газ йоқ әмәс, уни қидиришқа мәбләғ селиш аз. Америкиниң 80-йиллардики әһвали мушуниңға охшайтти. У газ баһасини контрол қилатти. Газ билән тәминләш җәһәттики бошлуқни көмүр гази арқилиқ толдурмақчи болған. Әмәлийәттә, көмүрни газға айландуруш үнүмсиз, еғир булғинишни кәлтүрүп чиқиридиған усул. Америка 1980‏-йилларда буниңға мәбләғ салған. Узунға бармай завут вәйран болуп, завутни алидиған адәм йоқ федерал һөкүмәт сетивалған. Федерал һөкүмәт бу қурулушни еғир зийиниға аран сатқан. Бу интайин рәһимсиз бир савақ. Бирақ җуңго бу савақни көрүп туруп, көмүр газ қурулушиға көпләп мәбләғ селиватқан болса, бу интайин хәтәрлик.

Дюк университетиниң доклатида, көмүр газиниң бузғунчилиқи көмүрниң өзини йеқилғу қилиш яки тәбиий газ ишлитишкә қариғанда еғирлиқини агаһландуруп, әгәр көмүр газини йеқилғу қилип ток ишләпчиқарғанда униң һаваға қоюп бәргән зәһәрлик карбон гази, көмүрниң өзини йеқилғу қилғандин 36.‏-82 Пирсәнт көп болидиғанлиқини билдүргән. Әгәр аптомобилға йеқилғу қилип ишләтсә, униң бензиндин икки һәссә көп зәһәрлик карбон гази қоюп беридиғанлиқини әскәртип, хитай һөкүмити 2013‏-йили уйғур ели, ички моңғул қатарлиқ өлкә, аптоном районларға қурушни тәстиқлиған 9 завутниң 40 йилда һаваға 21 милйон тонна зәһәрлик карбон гази қоюп беридиғанлиқи, охшаш мәзгил ичидә тәбиий газ йеқилғу қилинса, 3 милйон тонна зәһәрлик газ қоюп берилидиғанлиқини әскәрткән.

Яң чирен, хитай һөкүмитиниң бу қурулушни кәң көләмлик йолға қоюши зор хаталиқ, дәп көрсәтти вә бу қурулушниң дәрһал тохтитилишини үмид қилди. У, әмәлийәттә, көмүр газ завутлирини бу районларға қуруш-қурмаслиқниң өзи делиғул бир мәсилә. Чүнки бу җайлар җуңгониң көмүр байлиқи әң мол районлар. Бирақ районларда су кәмчил, тәбиий муһит интайин аҗиз. Бу сиясий җәһәттики интайин делиғул мәсилә. Чүнки җуңго үчүн бунчила мол көмүр байлиқини ачмаслиқ әпсуслинарлиқ бир иш. Бирақ буни ачса униң муһитқа елип келидиған бузғунчилиқи наһайити зор. Шуңа уни ачқанда муһит бузғунчилиқи чәклик болидиған усулларни қоллиниш зөрүр. Лекин көмүр гази сәрпияти юқири, муһит бузғунчилиқи еғир нәрсә. Көмүрниң өзини йеқилғу қилип ток ишләпчиқарғанға қариғанда, көмүр газини йеқилғу қилишниң муһитқа бузғунчилиқи зор. Америкида кишиләр көмүрни йеқилғу қилиш муһитни булғайду, дәп қарайду. Лекин җуңго көмүрдинму бәттәр муһитни булғайдиған нәрсини йеқилғу қилмақчи. Җуңгониң бу мәсилидики сияситидә 2013‏-йили зор өзгириш болди. Бу интайин зор хаталиқ. Бу қурулушниң зор бузғунчилиқларни кәлтүрүп чиқириштин аввал тохтилишини үмид қилимән.

Хитай һөкүмити йеқинқи йилларға көмүр гази ишләпчиқиришни контрол қилип кәлгән болсиму, бирақ бу йил униң сиясити өзгирип, хитай енергийә ширкәтлириниң бу саһәгә мәбләғ селишини ечивәткән. яң чирен әпәнди сиясәттики бу хил радикал өзгиришниң сәвәблирини тәһлил қилип, җуңгода 2011‏-йилдин башлап көмүр баһасиниң чүшүп кәткәнлики, бу әһвал көмүр кан районлириниң йәрлик һөкүмәт вә карханилирида малийә қийинчилиқи кәлтүрүп чиқарғанлиқини билдүрди. У, “көмүр газ санаити көмүр сәрпияти интайин зор игилик. Әгәр зор көләмлик көмүр газ завутлириниң көпләп қурулушиға йол қоюлса, бу көмүр сәрпиятини ашуруп, игиликни вә көмүргә болған еһтияҗни вақитлиқ күчәйтиду. Бирақ узунни көздә тутқанда, бу хил зор көләмлик көмүр сәрпияти җуңгоға пайдисиз”, дәп көрсәтти.

Хитайниң или, шәрқий җуңғарийә қатарлиқ җайлардики мәзкур көмүр гази қурулуши чәтәлдики уйғур тәшкилатлириниң вә кишилик һоқуқ паалийәтчилириниң тәнқидигә учрап кәлгән иди. Уларниң илгири сүрүшичә, бу қурулуш муһитқа бузғунчилиқ қилипла қалмай, көчмәнләрни көпләп җәлп қилип, уйғурларниң турмуши, әнәниви мәдәнийити қатарлиқ җәһәтләрдики хатирҗәмликигә илгириләп бузғунчилиқ қилидикән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.