Xitayning Uyghur éli qatarliq jaylarda bashlighan kömür gaz qurulushini toxtitish telep qilindi

Muxbirimiz erkin
2013.10.23
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
uyghur-eli-komur-bayliq-305 Sürette, uyghur élidin ichkiri ölkilerge poyiz wagunliri bilen toshulup kétiliwatqan kumur bayliqi.
AFP Photo

Xitay hökümiti bu yil xitay énérgiye shirketlirini seperwer qilip, Uyghur ili qatarliq ölke, aptonom rayonlarda kömürni gazgha aylandurush we turuba arqiliq sherqtiki ölkilerge yötkesh qurulushini bashlighan idi.

Bu qurulush Uyghur élining sherqiy jungghar we éli wadisida qurulushqa bashlighan idi. Yéqinda amérika dyuk uniwérsitétining “Yer shari özgirishi tetqiqat merkizi” mezkur qurulush toghruluq mexsus tetqiqat doklati élan qilip, bu qurulushning iqtisadi ünümi we muhit qatarliq jehetlerdiki selbiy tesirini agahlandurghan.

Dyuk uniwérsitéti élan qilghan “Xitayning sün'iy tebi'iy gaz inqilabi” namliq doklatida, xitayning kömürni gaz qurulushigha köplep meblegh sélip, bu zor kölemlik qurulushni bashlighan bolsimu, biraq bu qurulushning hawagha qoyup béridighan zeherlik karbon gazi, su yétishmeslik, su we hawaning bulghinishi qatarliq muhit amillirigha sel qaralghanliqi, buning xitayni dawamlashturush mumkinchilik yoq bir tereqqiyat yoligha élip baridighanliqini agahlandurghan. Bu qurulushning waqitliq paydini közlep élip bérilghanliqi eskertilip, xitay hökümitining héch bolmisa bu qurulushni kéchiktürüshini, biraq pütünley bikar qilishning eng toghra yol ikenlikini bildürgen.

Kömürni gazgha aylandurush qurulushi ichki mongghul, senshi, gensu, yünnen, lyawning, sichüen qatarliq ölke, aptonom rayonlarda élip bérilsimu, lékin Uyghur éli bu qurulushning asasliq bazisi. Xitayning pilanida sherqiy jungghar we ilidiki kömürni gazgha aylandurush bazisining yilliq gaz ishlepchiqirishi hejmi 184 milyard küp métir. Lékin ichki mongghul qatarliq yuqiriqi 7 ölke-aptonom rayonning pilandiki kömür gaz ishlepchiqirish hejmi bolsa 85 milyard 300 milyon küp métir.

Doklatta körsitishiche, xitay merkizi hökümiti 2013‏-yili 9 kömür gaz ishlepchiqirish zawuti qurush pilanini testiqlighan. Bu 9 zawutning 4 i ichki mongghulgha, 3 i Uyghur élining ili wadisigha qurulidu. Dyuk uniwérsitétining tetqiqat doklatida körsitishiche, Uyghur éli we ichki mongghulda qurulidighan 7 zawutning ishlepchiqirish iqtidari 90 % ke yetkende, uning yilliq su serpiyati 200 tonnidin éship kétidiken. Bu ehwal ichki mongghul we Uyghur éligha oxshash su kemchil rayonlarda su yétishmeslik mesilisini éghirlashturidu.

Dyuk uniwérsitéti “Yer shari özgirishi tetqiqat merkizi” ning tetqiqatchisi yang chirén ependi, mezkur doklatni teyyarlighan mutexessislerning biri. U ziyaritimizni qobul qilip, bu qurulush nahayiti xeterlik, dep körsetti.

Yang chirén mundaq deydu: amérika 1980‏-yillargha kelgende özining kömür bayliqi mol, tebi'iy gaz bayliqi qis bolush ehwalini közde tutup, kömürni gazgha aylandurush arqiliq tebi'iy gazgha bolghan éhtiyajni qandurmaqchi bolghan. Chünki amérikida tebi'iy gaz qis, kömür bayliqi köp idi. Junggoluqlar hazir mushuninggha oxshash oylawatidu. Lékin junggoning kömür baziri riqabet nahayiti küchlük bazar. Junggo gaz bahasini kontrol qilidighan, dölet karxanilirining monopolluqidiki dölet. Shunga tebi'iy gazgha yéterlik meblegh sélinmaydu. Uningda tebi'iy gaz yétishmeslik körülidu. Emeliyette, tebi'iy gaz yoq emes, uni qidirishqa meblegh sélish az. Amérikining 80-yillardiki ehwali mushuninggha oxshaytti. U gaz bahasini kontrol qilatti. Gaz bilen teminlesh jehettiki boshluqni kömür gazi arqiliq toldurmaqchi bolghan. Emeliyette, kömürni gazgha aylandurush ünümsiz, éghir bulghinishni keltürüp chiqiridighan usul. Amérika 1980‏-yillarda buninggha meblegh salghan. Uzun'gha barmay zawut weyran bolup, zawutni alidighan adem yoq fédéral hökümet sétiwalghan. Fédéral hökümet bu qurulushni éghir ziyinigha aran satqan. Bu intayin rehimsiz bir sawaq. Biraq junggo bu sawaqni körüp turup, kömür gaz qurulushigha köplep meblegh séliwatqan bolsa, bu intayin xeterlik.

Dyuk uniwérsitétining doklatida, kömür gazining buzghunchiliqi kömürning özini yéqilghu qilish yaki tebi'iy gaz ishlitishke qarighanda éghirliqini agahlandurup, eger kömür gazini yéqilghu qilip tok ishlepchiqarghanda uning hawagha qoyup bergen zeherlik karbon gazi, kömürning özini yéqilghu qilghandin 36.‏-82 Pirsent köp bolidighanliqini bildürgen. Eger aptomobilgha yéqilghu qilip ishletse, uning bénzindin ikki hesse köp zeherlik karbon gazi qoyup béridighanliqini eskertip, xitay hökümiti 2013‏-yili Uyghur éli, ichki mongghul qatarliq ölke, aptonom rayonlargha qurushni testiqlighan 9 zawutning 40 yilda hawagha 21 milyon tonna zeherlik karbon gazi qoyup béridighanliqi, oxshash mezgil ichide tebi'iy gaz yéqilghu qilinsa, 3 milyon tonna zeherlik gaz qoyup bérilidighanliqini eskertken.

Yang chirén, xitay hökümitining bu qurulushni keng kölemlik yolgha qoyushi zor xataliq, dep körsetti we bu qurulushning derhal toxtitilishini ümid qildi. U, emeliyette, kömür gaz zawutlirini bu rayonlargha qurush-qurmasliqning özi délighul bir mesile. Chünki bu jaylar junggoning kömür bayliqi eng mol rayonlar. Biraq rayonlarda su kemchil, tebi'iy muhit intayin ajiz. Bu siyasiy jehettiki intayin délighul mesile. Chünki junggo üchün bunchila mol kömür bayliqini achmasliq epsuslinarliq bir ish. Biraq buni achsa uning muhitqa élip kélidighan buzghunchiliqi nahayiti zor. Shunga uni achqanda muhit buzghunchiliqi cheklik bolidighan usullarni qollinish zörür. Lékin kömür gazi serpiyati yuqiri, muhit buzghunchiliqi éghir nerse. Kömürning özini yéqilghu qilip tok ishlepchiqarghan'gha qarighanda, kömür gazini yéqilghu qilishning muhitqa buzghunchiliqi zor. Amérikida kishiler kömürni yéqilghu qilish muhitni bulghaydu, dep qaraydu. Lékin junggo kömürdinmu better muhitni bulghaydighan nersini yéqilghu qilmaqchi. Junggoning bu mesilidiki siyasitide 2013‏-yili zor özgirish boldi. Bu intayin zor xataliq. Bu qurulushning zor buzghunchiliqlarni keltürüp chiqirishtin awwal toxtilishini ümid qilimen.

Xitay hökümiti yéqinqi yillargha kömür gazi ishlepchiqirishni kontrol qilip kelgen bolsimu, biraq bu yil uning siyasiti özgirip, xitay énérgiye shirketlirining bu sahege meblegh sélishini échiwetken. Yang chirén ependi siyasettiki bu xil radikal özgirishning seweblirini tehlil qilip, junggoda 2011‏-yildin bashlap kömür bahasining chüshüp ketkenliki, bu ehwal kömür kan rayonlirining yerlik hökümet we karxanilirida maliye qiyinchiliqi keltürüp chiqarghanliqini bildürdi. U, “Kömür gaz sana'iti kömür serpiyati intayin zor igilik. Eger zor kölemlik kömür gaz zawutlirining köplep qurulushigha yol qoyulsa, bu kömür serpiyatini ashurup, igilikni we kömürge bolghan éhtiyajni waqitliq kücheytidu. Biraq uzunni közde tutqanda, bu xil zor kölemlik kömür serpiyati junggogha paydisiz”, dep körsetti.

Xitayning ili, sherqiy jungghariye qatarliq jaylardiki mezkur kömür gazi qurulushi chet'eldiki Uyghur teshkilatlirining we kishilik hoquq pa'aliyetchilirining tenqidige uchrap kelgen idi. Ularning ilgiri sürüshiche, bu qurulush muhitqa buzghunchiliq qilipla qalmay, köchmenlerni köplep jelp qilip, Uyghurlarning turmushi, en'eniwi medeniyiti qatarliq jehetlerdiki xatirjemlikige ilgirilep buzghunchiliq qilidiken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.