Уйғур елиниң “бир йол-бир бәлвағ истратегийәси” дики дөләтләр билән болған тиҗарәт һәҗми немишқа өзгәрмәйду?

Мухбиримиз ирадә
2016.08.16
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
uyghur-rayoni-xitay-ottura-asiya-soda-ulushi.jpg Уйғур елиниң хитай оттура асия содисида игилигән үлүши көрситилгән график.
blogs.ft.com Дики мунасивәтлик мақалидин елинған.

Хитай дөләт рәиси ши җинпиң 2013-йили ‛бир йол, бир бәлвағ‚ пиланини оттуриға қоюп, шинҗаң уйғур аптоном райониниң мәзкур пиландики әһмийитиниң интайин муһимлиқини тәкитлигән иди. Хитай һөкүмити йеңи йипәк йоли истратегийәсигә асасән уйғур елигә нурғун мәбләғ селип, қошна әлләр билән болған иқтисадий мунасивәтләрниң зорийидиғанлиқини илгири сүргән. Бирақ, бу һәқтики санлиқ мәлуматлардин қариғанда, йеқинқи үч йил ичидә уйғур елиниң қошна дөләтләр билән болған иқтисадий соммисида һечқандақ өзгириш болмиған. Ундақта буниң сәвәби немә? көзәткүчиләр буниң хитайниң йеңи йипәк йоли истратегийисидики ахирқи нишани билән мунасивәтлик икәнликини билдүрмәктә.

Хитай дөләт рәиси ши җинпиң оттуриға қойған “бир йол, бир бәлвағ”пилани хитайниң иқтисадий дипломатийисидики муһим иш пиланлириниң бири дәп қаралмақта. Мурәккәп бир җуғрапийилик орунға тоғра келидиған бу зор иш пиланини хитайниң қандақ әмәлгә ашуридиғанлиқи ғәрблик көзәткүчиләр изчил диққәт қилип келиватқан бир мәсилә иди. Мәлумки, уйғур елиниң истратегийилик әһмийәткә игә болған йәр асти вә йәр үсти байлиқлириға игә болғанлиқи һәм оттура асиядин киридиған нефит туруба йоллири өтидиған түгүн болуши шуниңдәк хитайниң ғәрбкә ечилидиған дәрвазиси болуши сүпити билән йеңи йипәк йоли қурулушидики әң һалқилиқ орунларниң бири, дәп қаралмақта.

Хитай һөкүмити мәзкур пиланни елан қилғандин буян уйғур аптоном райониниң иқтисадини җанландуруш һәм шундақла униң қазақистан, қирғизистан, таҗикистан, өзбекистан вә түркмәнистан қатарлиқ оттура асия дөләтлири билән болған иқтисадий мунасивәтлирини күчәйтиш үчүн нурғун мәбләғ селинғанлиқини вә бу дөләтләр билән енергийә, хам материял, тоқумичилиқ вә башқа саһәләрдә келишимләр түзүлгәнликини хәвәр қилип кәлди.

Бирақ, малийә вақти гезитидә елан қилинған “ шинҗаңниң иқтисадий хитайниң бир йол бир бәлвағ сияситигә гуман пәйда қилиду” мавзусида елан қилинған мақалидә көрситилишичә, мәзкур йеңи истратегийә елан қилинғандин буян уйғур елиниң бу дөләтләр билән болған тиҗарәт соммисида һечқандақ бир өзгириш болмиған. Мәзкур мақалидә берилгән статистикилиқ рәқәмләргә қариғанда, 2008-йили уйғур елиниң мәзкур оттура асия дөләтлири билән болған омумий тиҗарәт соммиси хитайниң бу дөләтләр билән омумий тиҗарәт соммисиниң 15 пирсәнттин артуқини тәшкил қилған болса, 2015-йилиға кәлгәндә бу рәқәм төвәнләп, 10 пирсәнт әтрапиға чүшүп қалған. Йәни мундақчә ейтқанда, ши җинпиңниң бир йол бир бәлвағ сиясити йолға қоюлған 2013-йилидин буян уйғур елиниң оттура асия дөләтлири билән болған тиҗарәт соммисида бир өзгириш болмиған, әксичә 2008-йилиға селиштурғанда кәйнигә чекинип кәткән.

Ундақта буниңдики сәвәб немә? түркийәдики хитай ишлири мутәхәссиси доктор әркин әкрәм әпәндиниң ейтишичә, бу пилан әсли хитай билән явропани бир-биригә бағлаш арқилиқ америкини оттуридин сиқип чиқиришни мәқсәт қилидикән. Шуңа оттура асия дөләтлириниң гео-истратегийилик әһмийитини һесабқа алмиғанда, иқтисадий әһмийити унчә муһим әмәс икән.

Малийә вақти гезитидә көрситилишичә, йеңи йипәк йоли истратегийиси рамкиси ичидә йеқиндин буян уйғур елиниң қазақистан вә таҗикистан қатарлиқ дөләтләр билән енергийә, йеза игилик, асасий қурулуш вә башқа тиҗарәт мунасивәтлирини күчләндүрүш үчүн бир қатар келишимләрни имзалиған. Бирақ, бу уйғур ели билән оттура асия арисидики тиҗарәт үчүн елип ейтқанда бир йеңилиқ һесабланмайдикән. Униңда мундақ дейилгән:
Бир йол-бир бәлвағ пиланиға асасән түзүлгән келишимләр әмәлийәттә шинҗаңниң сода тарихиға вәкиллик қилалмайду. Оттура асия дөләтлири билән болған алаһидә иқтисадий мунасивәтләр бу пилан елан қилиништин илгири аллиқачан орнитилип болунған. Бир йол бир бәлвағ истратегийиси рамкиси астида елан қилиниватқан нурғун иш пиланлирини әмәлийәттә пәқәтла кона малға йеңи марка чапланғандәкла иш дәп қарашқа болиду... 2015-Йили шинҗаңниң оттура асия дөләтлири билән болған тиҗарәт һәҗми түркмәнистан билән болған йеңи нефит туруба йоллирини һесабқа алмиғанда, кемийип кәткән... Шуңа бу йәрдики йеңилиқ пәқәт хитайниң тиҗарәт усулини өзгәртиш әмәс бәлки әслидә мәвҗут болуп кәлгән тиҗарәтни қайтидин тәшвиқ қилиштин ибарәт.

Әркин әкрәм әпәнди хитайниң нөвәттә пәқәт оттура асия райондики тәсирини күчәйтип, бу дөләтләрниң башқа дөләтләр билән йеқинлишип кетишиниң алдини елишнила көзләйдиғанлиқини ейтти.

Хитай һөкүмити 2010-йилидин кейин уйғур елидә һалқима тәрәққият пиланини йолға қоюп, қәшқәрни оттура асияниң сода мәркизи қилип қуруп чиқидиғанлиқини елан қилған вә буниңға нурғун мәбләғ салған иди. Малийә вақти гезити хитай бир йол бир бәлвағ пилани бойичә елан қилған бәзи пиланларниң 2010-йили қәшқәрни алаһидә иқтисади район қилип қуруп чиқиш елан қилинғандила аллиқачан йолға қоюлуп болғанлиқини ейтқан.

Нюйорк вақти гезити йеқинда сичүәнлик фотограф лю йүяңниң 2015-йили қәшқәрни зиярәт қилиш җәрянида көргәнлиригә асасән елан қилған мақалисидә, қәшқәрдә йүргүзүлүватқан иқтисадий пиланниң интайин қалаймиқанлиқини, қәшқәрдә қурулған йеңи тиҗарәт мәркизи, сода сарай, тиятирханилар вә бағчиларниң асасән қуруқлуқини, бу қурулушларниң йәрликни хизмәт билән тәминләшкә пайдиси болмиғанлиқини, әксичә, у йәрдә бай-кәмбәғәллик арисидики пәрқниң зорийип кәткәнликини көргәнликини баян қилған иди.

Дуня уйғур қурултийи баянатчиси дилшат ришит әпәнди болса хитайниң бир йол бир бәлвағ истратегийисиниң уйғурлардин бәк хитай ширкәтлири вә хитай көчмәнлиригә пайда яритишни мәқсәт қилғанлиқини ейтти.

Әркин әкрәм әпәндиму ши җинпиңниң бу пилани ишқа ашқан тәқдирдә униң хитайни дунядики йеңи җаһангир дөләт қилидиғанлиқини вә буниң уйғур ели иқтисадий үчүнму пайдилиқ икәнликини, әмма уйғур елидики йәрлик милләтләр җүмлидин уйғурлар үчүнму охшаш пайда елип келидиғанлиқиға гуман билән қарайдиғанлиқини билдүрди.

Хитай һөкүмити уйғур диярида йүргүзүватқан иқтисадий сиясәтләрдики тәңсизлик ақивәтлири вә көчмән йөткәш сиясити илгирила ғәрбтики кишилик һоқуқ тәшкилатлириниңму тәнқидигә учриған, улар баянатлирида хитай һөкүмитини райондики иқтисадий мәнпәәтләрдин уйғурларниму бәһримән қилишқа чақирған иди.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.