Ши җинпиңниң русийә зияритиниң истратегийилик арқа көрүниши

Мухбиримиз үмидвар
2013.03.21
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
xi-jinping-putin-beijing-2012-305.jpg Ши җинпиң бейҗиңда путин билән сөһбәттә (2012-йили)
AFP

Хитай дөләт рәиси ши җинпиң 3 - айниң 22 - 24 - күнлири русийә пайтәхти москвани зиярәт қилип, президент владимир путин вә баш министир дмитрий медведев қатарлиқлар билән көрүшүш алдида турмақта.

Ши җинпиңниң москва зияритигә юқири баһалар берилмәктә.

Тарихий әһмийәтлик москва сәпири

Техи бир һәптиниң алдида хитай хәлқ җумһурийитиниң дөләт рәиси вә һәрбий ишлар комитетиниң рәисилик вәзиписини тапшурувалған ши җинпиңниң тунҗи чәтәл сәпири сүпитидә русийини таллиши қизиқиш нуқтиси болди. Униң үстигә йәнә хитай тәрәп мәзкур сәпәргә наһайити юқири баһа бәргән болуп, хитайниң русийидә турушлуқ баш әлчиси лихун баянат елан қилип, ши җинпиңниң москва зиярити “икки дөләт мунасивәтлиридики зор намайәндилик әһмийитигә игә” дә баһа бәрди.

Ши җинпиң өзиму дөләт рәисилик вәзиписини тапшурувалғандин кейин алди билән русийини зиярәт қилидиғанлиқини билдүргән һәмдә “мән путин билән көрүшүш пәйтини интайин күтмәктимән” дәп билдүргән.

Ши җинпиңгә немә үчүн русийә керәк?

Москвадин тарқитилидиған “русийә авази” радиосиниң анализчисиниң хәвәр қилишичә, ши җинпиң хитайниң русийә билән болған мунасивәтлирини раваҗландурушиниң асасий вәзиписи муһим мәсилиләрдә өзара ишәнчини вә өзара қоллашни күчәйтиш, дәп көрсәткән.

Бир қисим русийә анализчилири ши җинпиңниң бу сөзидин униң һакимийәтни игиләпла биринчи сәпирини москвадин башлишини москваниң һәр тәрәплимә қоллишини қолға кәлтүрүш дәп тәһлил қилмақта.

Русийә мәтбуатлиридин “невсру” ториниң тәпсилатлиридин мәлум болушичә, ши җинпиң 23 - март күни президент владимир путин билән, арқидин баш министири дмитрий медведев билән көрүшиду.

Русийә аназличилири хитай тәрәпниң ши җинпиңниң москва зияритигә мундақ зор дәриҗидә әһмийәт бериши һәм юқири баһалишиниң сәвәбиниң бейҗиңниң ғәрб дөләтлири, җүмлидин америка билән болған мунасивәтләрдә русийиниң қоллишиға еришиш һәм бу хил мунасивәтни техиму күчәйтиш икәнликини оттуриға қоймақта.

Америкидики индиана университетида зиярәтчи профессор болуп хизмәт қиливатқан қазақистан туран университети хәлқара мунасивәтләр факултетиниң кафедра мудири доктор абләт камалофниң қаришичә, совет иттипақи йимирилгәндин кейин русийиниң күчи көп аҗизлашқан болсиму, лекин у йәнила б д т хәвпсизлик кеңишиниң әзаси болуш сүпити билән хәлқара мунасивәтләрдә йәнила муһим салмақни игиләйду. Хитай хәлқара җуғрапийиви сиясий истратегийилирини әмәлгә ашурушта, болупму ғәрбкә тақабил турушта русийиниң қоллишиға муһтаҗ.

Русийә хәлқләр достлуқи университетиниң қаримиқидики хитай истратегийисини тәтқиқ қилиш мәркизиниң директори, профессор алексей маслов москвада чиқидиған “газета.Ру” торида ши җинпиңниң зиярити һәққидә пикир - көз қарашлирини баян қилип, “хитай русийидин өткүнчи район сүпитидә пайдиланмақчи” дегән.

Униң қаришичә, русийә хитай үчүн өткүнчи район сүпитидә керәк қилиниду. Хитай явропа дөләтлирини өз ичигә алған бир қисим мәмликәтләр билән болған мунасивәтлиридә һәтта хәлқара сәһнидә русийини васитә қилиду.

Доктор абләт камалоф бу пикиргә қошулидиған болуп, униң қаришичә, хитайниң японийә, корийә вә башқа асия дөләтлири билән болған мунасивәтлири һәтта оттура асия дөләтлири билән болған мунасивәтлирини тәрәққи қилдуруштиму охшашла русийә билән һәмкарлишиши һәм русийидин пайдилиниши зөрүр.

Сода - иқтисадий һәмкарлиқ муһим нуқта

Профессор алексей маслов иқтисадий һәмкарлиқниңму муһим икәнликини тәкитләп, “әгәр иқтисадий нуқтидин алсақ, алди билән нефит,тәбиий газ екиспорти, болупму електр енергийиси саһәсидики һәмкарлиқ мәсилилири музакирә қилиниду, чүнки һазир хитай, болупму униң чегра районлири електр енергийиси йетәрсизликини бәкла һес қилмақта.” дәп қариған.

Доктор абләт камалофниң қаришичиму русийә билән хитайниң һәмкарлиқлириниң әң муһим нуқтилиридин бири сода - иқтисадий саһә болуп, хитай русийә хам әшялириға муһтаҗ. Ши җинпиңниң бу қетимқи зияритидиму мәзкур нуқта муһим салмақни игилиши мумкин.

Русийиниң “ невсру” ториниң йезишичә, ши җинпиңниң зиярити җәрянида икки тәрәп арисида русийиниң көмүрликлирини сетивелиш һәм русийигә йирақ шәрқни тәрәққи қилдуруш үчүн қәрз беришкә аит бир қатар келишимләр имзалиниши шуниңдәк йәнә икки тәрәп арисидики тәбиий газ туруба қурулуши қатарлиқ мәсилиләр музакирә қилиниши мумкин. Хитай йәнә русийидин техиму көп нефит вә тәбиий газ импорт қилишни мәқсәт қилған болуп,русийидә чиқидиған “власти” журнилиниң көрситишичә, ши җинпиңниң москва зияритиниң хуласиси сүпитидә русийә билән хитай арисида нефит експорт миқдарини ашуруп һазирқи һәр йили 15 милйон тонна тошуш миқдарини 30 милйон тонниға йәткүзүшкә аит келишим имзалиниши мумкин. Болупму, әң муһими владимир путин билән ши җинпиң хитайниң русийиниң йирақ шәрқини раваҗландуруш пиланиниға қатнишиш мәсилисини муһакимә қилиши еһтималлиққа йеқин.

Икки дөләт арисида һәқиқи ишәнчилик мунасивәт мәвҗутму?

“хитай билән русийә арисидики өзара ишәнч вә өзара қоллашни күчәйтиш, инақ қошна вә яхши истратегийилик шерик болуш” хитай рәһбәрлириниң һәммиси дегүдәк тәкитләватқан нуқтидур. Бу нуқта җаң земин вә ху җинтав тәрипидин тәкитләнгән болса, мана әмди ши җинпиң тәрипидин тәкитлиниши мумкин. Хитай рәһбәрлири ху җинтав дәвридә икки дөләт мунасивәтлириниң әң яхши басқучта икәнликини мәдһийилиди, уларниң қаришичә нөвәттә хитай билән русийиниң мунасивәтлири тарихтики әң яхши сәвийидә турмақта. Лекин, русийә вә хитай анализчилириниң һәтта хәлқлириниң арисида өзара бир - биригә ишәнмәслик һәм әндишә туйғуси мәвҗут болуп, йирақ шәрқтики русийә пуқралири арисида “ хитай тәһдити” қариши һаман һөкүм сүрүп кәлмәктә. Хитай милләтчилик қатлимиға мәнсуп кишиләрдиму таки һазирғичә русийини таҗавузчи, җуңгониң бир милйон квадрат километир земини бесивалған дәйдиған қараш мәвҗут. Әнглийә б б с агентлиқиниң хәвәр қилишичә, русийиниң хитайдики баш әлчиханиси ашқан тор бәткә пикир язған хитай милләтчилири “ русийә дуняда җуңго хәлқиғә әң зиян салған, җуңгониң земинини әң көп игиливалған мәмликәт, ташқи,моңғулийини парчилиди вә бир милйон квадрат километир земинимизни бесивалди” дәп әйиблигән.

Мундақ, русийини таҗавузчилиқ билән әйибләйдиған идийиләр хитайдики “ бүйүк җуңхуа” қатарлиқ тор бәтләрдиму көпләп тарқитилған иди.!

Доктор абләт камалофниң қаришичә, мәйли совет иттипақи болсун, кейинки русийә дәври болсун һечқачан икки дөләт арисида ишәнчилик мунасивәт турғузулған әмәс, һәқиқий достлуқму мәвҗут әмәс.

Русийә хәлқләр достлуқи университетиниң профессори алексей маслов болса, русийә билән хитай арисидики мунасивәтниң көплигән мәнпәәт тоқунушлири үстигә қурулғанлиқини тәкитләп, икки дөләт мунасивәтлирини “йошурун тоқунушларға игә мунасивәт” дәп тәриплигән. Униң қаришичә, русийә - хитай арисидики тоқунушлар уларниң мәркизий асияда тәсир күч көрситиш һәтта йирақ шәрқ нуқтилирида ипадилиниши мумкин. У, русийә билән хитай һәтта қазақистан, қирғизистан, таҗикистан, өзбекистанда тәсир күчи тикләш үчүн болидиған күрәшләр һәтта хитайниң русийә территорийисидә актип һәрикәт қилиши һәмдә африқиға тәсир күчини тикләш мәсилилиридә зиддийәтлишип қалиду, дегән пикирни илгири сүриду.

Америкида яшайдиған сабиқ өзбекистан парламент әзаси, сиясий анализчи җаһангир мәмәтофниң қаришичә, хитайниң оттура асиядики тәсир күчи ешиватқан болсиму, бирақ өзбекистанни өз ичигә алған мәркизий асия райони йәнила русийиниң тәсир күчи астида, хитай қазақистан қатарлиқ дөләтләр билән бәкрәк алақә қилиду. Әмма, бәрибир тәсир күч җәһәттин русийигә қариғанда үстүнлүккә игә әмәс.

Русийә - хитай содиси 160 милярд долларға йәткүзүлиду

Русийә билән болған сода - иқтисадий һәмкарлиқни техиму ашуруш хитай рәһбәрлири тәкитләватқан нуқта болуп, илгирики хитай рәиси ху җинтавму бу нуқтини давамлиқ оттуриға қойған һәмдә русийә билән хитайниң содиси һәр йили ашқан. Хитай баш әлчиси лихун өз баянатида русийә - хитай сода - иқтисадий мунасивәтлирини техиму ашурушниң муһимлиқини алаһидә тон билән билдүргән болуп, униң мәлуматичә, өткән йилиниң ахириғичә русийә - хитай сода соммиси 88 милярд америка доллириға йәткән һәмдә хитай уда икки йил русийиниң иккинчи чоң сода шерики болған.

Йеңидин сайланған хитай баш министири ли кечаңму икки дөләт мунасивәтлиригә юқири баһа берип, икки дөләт содисини 160 милярд долларға йәткүзүш лазимлиқини билдүргән иди.

Ши җинпиңниң русийә зияритидин кейин, ши җинпиң вә владимир путин җәнубий африқа пайтәхтидә өткүзидиған русийә, хитай, бразилийә вә һиндистандин ибарәт “кесәк” дөләтлири башлиқилири йиғиниға қатнишиду.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.