Мутәхәссисләр америкини хитайниң оттура асия вә русийиниң йирақ шәрқ районидики һәрикитигә диққәт қилишқа чақирди

Мухбиримиз әркин
2013.04.17
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
abduleziz-kamilof-john-kerry.jpg Өзбекистан ташқи ишлар министири абдуләзиз камилоф америка зияритидә америка дөләт ишлири секретари җон керри билән көрүшти. 2013-Йили 12-март, вашингтон.
AFP

Хитай иқтисадиниң йеқинқи йиллардики тәрәққиятиға әгишип, униң оттура асия вә русийиниң йирақ шәрқ районидики сиясий, иқтисади нопози тез йүксилишкә башлиған. У, сода һәҗми кеңийип, районниң нефит, тәбиий газ вә башқа асаси әслиһәлиригә көпләп мәбләғ салған.

Сода вә мәбләғниң түрткисидә хитай көчмәнлири бу районларға көпләп еқип киришкә башлиған иди. Бу әһвал оттура асия вә русийиниң йирақ шәрқ райониниң келәчики үчүн немидин дерәк бериду? америка буниңға қандақ позитсийә тутуши керәк? америка дөләт мәҗлиси сәйшәнбә күни гуваһлиқ бериш йиғини чақирип, мәзкур мәсилини музакирә қилди.

Америка дөләт мәҗлисиниң гуваһлиқ бериш йиғинида авам палата әзаси дана рорабакер сөз қилип, хитайниң мәбләғ селиш, хитай көчмәнлирини әвәтиш вә тәминат һалқилирини контрол қилиш арқилиқ русийиниң йирақ шәрқ райони вә оттура асияға сиңип киришкә урунуватқанлиқини билдүрди. Униң илгири сүрүшичә, хитайниң бу икки райондики байлиқни контрол қиливелиши дунядики күчләр тәңпуңлуқини бузуп ташлайду. Америка, иттипақдашлирини сәпәрвәр қилип, русийә вә оттура асия җумһурийәтлиригә чиқиш йоли көрситип бериши керәк.

Сәйшәнбә күни өткүзүлгән мәзкур йиғинни авам палата ташқи ишлар комитетиниң явропа, явро-асия шөбә комитети чақирған. “ хитайниң русийә вә оттура асияға сиңип кириши” намлиқ мәзкур йиғинға комитет рәиси дана рорабакер риясәтчилик қилған иди.

У: хитай өзиниң йеңи байлиқини дәсми қилип, йеңи байлиқ мәнбәлирини контрол қилишқа урунуватиду. Йәни русийиниң байлиққа мол шәрқтики районлирини вә явро-асияни контрол қилишқа урунуватиду. Бейҗиңниң чәтәл тупрақлиридики сиясий, иқтисади вә нопус җәһәтләрдики бир гәвдилишиш һәрикити конкрет түскә игә. Биринчи, хитай мәблиғи хитай ишчилирини, башқурғучилирини вә тиҗарәтчилирини биргә елип келиватиду. Демәк уларниң мәблиғи ялғуз кәлмәйватиду. Иккинчи, уларниң мәблиғи импорт-експортни өз ичигә алған пүткүл тәминат һалқилирини контрол қилишқа қарап кеңийип, терилғу йәр, хам әшя вә енергийә мәнбәлирини, йәрлик кархана вә парчә сетиш саһәлирини контрол қилип, йәрлик кархана вә йәрлик хәлқни бикарчиға айландуруп қоюватиду. Үчинчи, мәбләғ селиш түрлирини дөләт банкиси, дөләт хәзинә фонди вә дөләт игиликидики карханилар арқилиқ бейҗиң һөкүмити көрситип бериватиду. Бу саһаләр хитай компартийисиниң контроллуқидики саһәләр. Қисқиси, чәтәл иқтисадиниң зор бир қисим истратегийилик саһәлирини контрол қилиши бейҗиңға йәрлик һөкүмәтләрни мутләқ сиясий тәсири астиға елиш имканийити бериду.

Дана рорабакерниң илгири сүрүшичә, русийә, қазақистан вә оттура асиядики башқа җумһурийәтләр хитайниң йеңи мустәмликичиликигә тайинип қелиш хәвпини көрүп йетип, башқа һәмшерикләрни тапмиса, хитайниң орбитисидики дөләткә айлинип қелиш мумкин. Чүнки, бейҗиңниң пули, күчи вә уларни қапқанға чүшүридиған нийити бар.

Америка армийиси уруш қилиш мәктипиниң профессори, доктор стефан бләнкниң қаришичә, русийиниң йирақ шәрқ райони дуч келиватқан тәһдит көчмәнләр әмәс, бәлки хитайниң мәблиғи вә содиси. У : русийиниң йирақ шәрқ районидики земин пүтүнлүки вә мустәқиллиқиға келиватқан хитай тәһдити хитай көчмәнлири әмәс. Русийәлик мутәхәссисләрниң илгири сүрүшичә, 2000‏-йилдин бери райондики хитай көчмәнлириниң нопуси йилдин-йилға азийип маңған. Бу райондики һәқиқий тәһдит хитайниң мәблиғи вә содиси. Хитай америкидиму ачқучлуқ иқтисади, сиясий саһәләрни контрол қилиш тактикисини қоллинип кәлди. Хитай русийиниң рус нефит ширкитигә 27 милярд доллар қәрз берип, нефит содиси қилишни пүтүшкән. Хитай нефитни базар баһасидин әрзан беришни тәләп қилған. Хитай һазир русийиниң шималий қутуп тәбиий газ қезиш пиланиға қошулди. Шималий қутуп енергийә пилани русийә енергийә санаитиниң зор үмиди. Хитай һазир буниңға шерик. Биз хитайниң русийә сода вә мәбләғ саһәсигә зор қәдәм билән сиңип кириватқанлиқини көрүватимиз. Бу кәлгүсидә хитайни русийә иқтисадиниң ачқучлуқ саһәлиридә сиясий имтиязға игә қилиду. Буниңға риқабәт чиқмиса, пүткүл асия вә америка зор бихәтәрлик мәсилисигә дуч келиши мумкин, дәп көрсәтти.

Бу әһвалда америка қандақ позитсийә тутуши вә тәдбир қоллиниши керәк? америка авам палата әзаси виллиам кетиңниң қаришичә, америка русийә, хитай қатарлиқ дөләтләр билән һәмкарлишип, оттура асияниң бихәтәрликини қоғдаш, демократийә тәрәққиятини алға сүрүшкә ярдәм қилиши керәк.

У мундақ дәйду: енергийә вә бихәтәрлик келишими райондики бу икки күчниң изчил иҗабий һәмкарлиқ мунасивити қилишидики асаслиқ амилдәк қилиду. Улар бу арқилиқ оттура асиядики әлләр билән болған йеқинлиқини сақлапла қалмастин, бәлки йәнә совет иттипақи парчилинип игилик һоқуққа еришкән бу дөләтләрни зөрүр муқимлиқ билән тәминлиди. Шу сәвәблик русийә, хитай вә америка оттурисида пикир бирлики болмисиму, бирақ бу 3 дөләтниң һәмкарлиқи уларниң мәнпәитигә пайдилиқ. Русийә билән хитайниң оттура асия билән күчлүк тарихий, бихәтәрлик вә сода мунасивити бар. Америка содини күчәйтиш, демократийә қурулушиға ярдәм қилип, келәчәккә капаләтлик қилиш, чәтәл аммиви җәмийәтлириниң паалийитини күчәйтип, қанун билән идарә қилиш вә демократийәлишишкә түрткә болуш қатарлиқ җәһәтләрдә һәмкарлишалайду.

Лекин, америка армийиси уруш қилиш мәктипидики профессор стефан бләнкниң қаришичә, америка өзиниң оттура асиядики тәсирини кеңәйтмәкчи болса, оттура асияниң америка истратегийилик мәнпәитидики орнини бекитиши керәк. У : мән баям дегәндәк, мәйли демократик һөкүмәт, яки җумһурийәтчи һөкүмәт болсун, мәркизи асия биз үчүн истратегийилик әһмийәткә игиму, әмәсму, дегән мәсилини айдиңлаштурушимиз керәк. Биз у йәрдин кәлгән һуҗумға учридуқ. Иқтисади мәнпәитимиз 2001‏-йилқидин көпәйди. Бу йәрдә йипәк йоли тоғрилиқ музакирә болуватиду. 2011‏-Йили 12-айда кеңәш палата ташқи ишлар комитети йипәк йолини қайта қуруш вә мәбләғ селиш тоғрилиқ доклат елан қилған. Бу доклат сабиқ кеңәш палата рәиси җон кәрийниң рәһбәрликидә тәйярланған. Лекин дөләт ишлар министирлиқи һечқандақ иш қилмиди. Униңға һечқандақ пул аҗритилмиди. Бизниң 2014‏-йили афғанистандин чекингәндин кейин, оттура асияда қандақ истратегийә бәлгиләйдиғанлиқимиз тоғрилиқ һечқандақ чүшәнчимиз йоқ, дәп көрсәтти.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.