Даириләр хитай ишчи ясиған иссиз кавапданни омумлаштурмақчи

Мухбиримиз гүлчеһрә
2015-11-10
Share
kechilik-bazar-yash-uyghur.jpg Кечилик базарда әндишә ичидә йүргән уйғур яшлири. 2015-Йили 16-апрел, хотән.
AFP

Үрүмчи мәдәнийәт ториниң 5-ноябир тарқатқан хәвиригә қариғанда, хитай даирилири бу йил йән шиңмиң исимлик бириниң бус чиқмайдиған қилип ясиған кавапданиға зор мәбләғ аҗритип, аввал үрүмчидә кейин пүтүн уйғур ели миқясида омумлаштуридикән. Һазир үрүмчиниң өзидила әнәниви кавапданлар 8 миңдин ашидиған болуп, хитай даирилириниң “көк асман қурулуши”, “мәдәний вә пакиз шәһәр қуруш” пиланлириға киргүзгән бу иссиз кавапданни омумлаштуруш қурулуши, уйғурларниң өзгичә тамақ мәдәнийитидики кавапчилиққа вә кавапчиларға қандақ тәсирләр елип келиши мумкин?

Нәччә миң йиллиқ уйғур таам мәдәнийитидә әң қәдимий вә әң омумлашқан, әң типик таам вәкили кавап. Уйғур елиға кәлгән саяһәтчиләрму уйғурларниң өз қоли билән пишурған кавипини йемигүчә уйғур елиға кәлгәндәк болмайдиғанлиқини саяһәт хатирилиригә язиду. Һәр хил каваплар уйғур елиниң һәр бир тамақханилириниңму кәм болса болмайдиған йемәк түри. Базар, кочиларниң, сәйлигаһ, кәчлик базарлириниң көрки йәни кавапчилиқ уйғур йемәк-ичмәк тиҗаритидики һәммидин бәкрәк омумлашқан бир кәсип дейишкә болиду. Уйғур елиниң һәр қандақ бир шәһәр чоң-кичик наһийә йеза базарлирини арилиғанда уйғур кавапчи устамларниң бир қолида кавапдандики отни йәлпүп, бир қолида кавапни пәм билән өрүп туруп “кавапқа кәсилә, йеңи пақланниң гөши, тетип баққанға пул алмаймән...” дегәндәк, қизғин херидар чақиришлири, мәззилик зирә мучлар сепип пишурулған майлири еқип турған кавапларниң буси, қизарған отун көмүриниң тевида каваптин чиқип турған “пиж-пиж” қилған аваз, кавапдандин көкүш ис билән тәң көтүрүлгән мәззилик пурақ, йолдин өткәнлики кишини бир тетип көрүшкә үндәйду. Уйғур устамларниң пишурған көркәм мәззилик қуввәтлик каваплири йигәнлики адәмдә унтуғусиз тәсиратларни қалдурса керәк. Бу хил мәнзирини уйғур елиниң һәммила йеридә учритиш мумкин.

Үрүмчи кәчлик гезити, тәңритағ тори қатарлиқларниң хәвиригә қариғанда, бу йил хитай даирилири кавапданлардин көтүрүлгән ис түтәк муһит булғиди дәп йеқинда үрүмчи шәһиридә иссиз кавапданни лайиһәлигән 48 яшлиқ йән шиңмиңниң кавапданлирини омумлаштуридикән. Хәвәрдә йәнниң мундақ сөзлири нәқил елинған: “адәттики кавапданларда көмүр оти биваситә кавапқа тәгкәчкә, гөшләрниң йеғи ерип отқа чүшүп бус пәйда болиду. Мән ясиған кавапданда кавап отханиниң икки тәрипидики радиятсийә иссиқлиқи арқилиқ пишидиған болғачқа, аққан яғ тамчилири биваситә кавапданниң астидики су бакиға йиғилип бус чиқмайду. Хәвәрдә йәнә, һазир үрүмчи шәһиридики адәттики кавапдан 8000 дин ашидиған болуп, бундақ адәттики бир кавапдандин күнигә аз дегәндиму төт килограм әтрапида бус чиқидикән. Шу бойичә һесаблиғанда, адәттики 10 миң кавапдандин күнигә 40 тонна әтрапида бус чиқип, атмосферани бәлгилик дәриҗидә булғайдикән. Йән шиңмиң ясиған иссиз кавапдан атмосферани булғайдиған булғимиларниң қоюп берилишини азайтишқа ярдими бар икән” дәп көрситилгән.

Тонуштурулушичә, бу иссиз кавапданни үрүмчи шәһәрлик партком, хәлқ һөкүмити шәһәрниң “көк асман қурулуши” вә 2015-йиллиқ “мәмликәт бойичә мәдәний вә пакиз шәһәр бәрпа қилиш” түригә киргүзгән болуп, патентини зор мәбләғ аҗритип сетивалған болуп, йән шиңмиң бу хил кавапданни ишләш завутини қуруп ишқа кириштүргән. Бу йил ичидә бу бус чиқармайдиған кавапданлар үрүмчидә вә аптоном районда омумйүзлүк ишлитилидикән.

Бу һәқтә йәниму тәпсилий мәлумат елиш үчүн мунасивәтлик даириләр билән алақиләшкән болсақму учур елиш мумкин болмиди.

Кавап уйғурларниң асасий озуқ түри болупла қалмай, уйғурларниң асаслиқ йемәклик тиҗарәт кәсиплириниң бири. Ундақта әнәниви адәттики кавапданларда кавапчилиқ қилип кәлгән устамлар кавапданлириниң орниға бу йеңи кавапданни сәпләшкә райи барамду? униң чиқимини көтүрәләмду? кавапниң тәми сүпитигә капаләтлик қилғили боламду, тиҗаритигә қандақ тәсирләр елип келиши мумкин дегәндәк соалларға җаваб елиш мәқситидә үрүмчидики бир қанчә даңлиқ уйғур кавапхана вә уйғур ашханилириға телефон қилған болсақму, һазирқи назук вәзийәттә улар зияритимизни қобул қилмиди, яқа юрттин үрүмчигә келип кәчлик базарда 14 йилдин буян кавапчилиқ қилип келиватқан бир кавапчи устам бу йеңи кавапдандин хәвири барлиқини билдүрүп, исмини ашкарилимаслиқ шәрти билән зияритимизни қобул қилди.

Униң билдүрүшичә, даириләр ис-түтәксиз бу хил кавапданни ишлитишни тәшәббус қилишқа башлиған болсиму, техи мәҗбурлаш дәриҗисигә йәтмигән, бу хитай ишлигән йеңи кавапданниң баһаси 6 миң сом әтрапида болуп, өзигә охшаш ушшақ тиҗарәт қилидиған кавапчиларға нисбәтән қиммәт һесаблинидиған болғачқа, сетивалалайдиғанлар аз, буниң билән нурғун кавапчи устам кәспини ташлашқа мәҗбур болуши мумкин.

Униң чүшинишичә, һәммә кәсипниң өзигә хас алаһидилики болғандәк нәччә миң йиллардин буян уйғур йемәк-ичмәк мәдәнийитидә кавапниң та һазирғичә сақлинип келишидә уни пишуруштики әнәнивилик техника вә усулму муһим орунда туриду. У бу һәқтә тохтилип мундақ деди:
-Кавапниң түрлири көп болуп, асаслиқи тонур кавипи, зих кавипи, қазан кавипи, тава кавипи, дүмбә-җигәр кавипи қатарлиқлар. Кавапларниң ичидә әң көп истемал қилиниватқини зих кавипи, кавап гөш өткүзүлгән зихни чоғқа қақлашла әмәс, уни мәззилик пишуруш унчә асанму әмәс, кавап дәйдиған мәззилик ғизани тәйярлашта сүпәтлик йәрлик, юмшақ қой гөши, дора-дәрмәкләрни тәңшәштин башқа, кавап пишурулидиған от, вақит, сәврчанлиқ һәмдә тәҗрибә буниңдики муһим һалқа. Отниң тәпти алаһидә муһим, тоғрақ вә үҗмә дегәндәк қаттиқ отунларниң көйдүрүлүшидин һасил болған чоғқа көмүр чоғини арилаштуруп отниң тәптини яхши пәмләп пишурулидиған болғачқа бундақ болғанда кавап тәкши һалда теши чүрүк, ичи юмшақ пишиду, наһайити мәззилик болиду. Йеңи кавапданда бу тәмни вә мәззини чиқириш әсла мумкин әмәс.

Бу кавапчи устам йәнә илгири уйғурлардинму иссиз кавапданларни ясап мувәппәқийәт қазанған яхши баһаларға еришип ашхана вә аилиләрдә кәңри қоллиниливатқан бир пәйттә немә үчүн бизниң кавап мәдәнийитимизни билмәйдиған бир хитай техникини таллап шуни сетивелишқа буйриватқанлиқидин әҗәбләнгәнликини билдүрди.

Һәқиқәтән әгәр үрүмчи шәһәр вә аптоном район даирилири тәрипидин пилан бойичә мәхсус шу хитай ишлигән кавапданни омумлаштурғанда, иқтисадий җәһәттә бу кавапчиларға зор зиян, әмма кавапдан ишлигүчигә зор пайда елип келиду. Ундақта кавапчилар халиған маркидики ис чиқармайдиған кавапданларни таллап сетивалса болмамду? даириләр ис-түтәксиз шәһәр қуруш пиланида кавапчиларни немә үчүн бир хилла кавапданни сетивелиш билән чәкләйду?

Буниңға башқа бир қанчә йил илгирила ис түтәксиз кавапданларни базарға салған уйғур карханилардин волқан техника ширкитиниң пикрини елишқа тиришқан болсақму, алақә бағлаш мумкин болмиди.

Көрүнүп туруптики, ноқул һалда ис-түтәкни баһанә қилипла әнәниви усулда кавап пишурушқа хатимә бериш уйғур ели тамақ мәдәнийитидики әнәнигә, уйғурларда омумлашқан тиҗарәт вә бир кәсип түригә зор тәсир елип келиши мумкин, униң үстигә бу кавапчи устам шәһәр һавасини бузушта кавапданларниң зор тәсир көрситип кетишигә ишәнмәйдиғанлиқини билдүрүп, даириләрниң әсли шәһәрләрдики пар қазанлириниң чиқириватқан ғайәт зор ис-түтәклирини түзәшкә бәкрәк әһмийәт бериши керәкликини әскәртти.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт