Хотәндики от апити тоғрисидики һәрхил инкаслар

Ихтиярий мухбиримиз әкрәм
2013.04.15
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
xoten-ot-aile-saymanliri-bazirigha.jpg Хотән шәһири шималий бекәт йенидики бир аилә сайманлири базири вә әтраптики алтә қәвәтлик бир аилиликләр бинасиниң көйүватқан көрүнүши. 2013-Йили 12-апрел.
RFA/Ekrem

4-Айниң 12-күни кәч саәт 8:20 минут өткәндә хотән шәһири шималий бекәт йенидики бир аилә сайманлири базириға от кәткән. От қисқа вақит ичидила әтраптики алтә қәвәтлик бир аилиликләр бинасиға тутушуп, бинани көйдүрүп ташлиған. Бәзиләрниң инкасичә, бу қетимқи от апити хитайниң суйиқәсти, хитайлар уйғур байлирини көздин йоқитиш үчүн қәстән пәйда қилған вәқә.

От апити 13-апрел күни әтигән саәт  3:00 билән тизгинләнгән. Ғәйрий рәсмий ахбаратларда биваситә иқтисадий зиян 150 милйон сомдин артуқ мөлчәрләнгән.  Өлүм-йетим һадисиси йүз бәрмигән.

Биз от апити тизгинлинип бир саәттин кейинла нәқ мәйдандин тартилған сүрәтләрни тапшуруп алдуқ. Фейисбок қатарлиқ интернет алақә васитилиридиму бу сүрәтләр дәрһал елан қилинди. Қол телефонлири арқилиқ тартилип йолланған бу сүрәтләр вә нәқ мәйданниң Видио көрүнүши аридин узун өтмәйла сумурғ телевизийисидә елан қилинған. Әмма хитайниң нә мәркизи телевизийә истансиси, нә шинҗаң телевизийә истансилири вә башқа ахбарат васитилири бу тоғрилиқ һечқандақ учур тарқатмиған.

Бу қетимқи от апити тоғрисида уйғурлар арисида охшаш болмиған гәп-сөзләр тарқалған. Нәқ мәйданда әһвални көргүчиләрниң уйғур тор бәтлиридә ашкарилишичә, от апити йүз бәргән райондики аһалиләрниң һәммиси дегүдәк уйғурлар икән. Йәнә келип, бу уйғурларниң көпинчиси қаштеши содиси билән шуғуллинидиған байлар болуп, уларниң қанчә милйон сом нәқ пули вә аилә мүлки от ичидә қалған.

Бир шаһит бу тоғрисида мундақ инкас язиду: “бу, хотән шәһиридики чоң байлар (җүмлидин қаштеши содигәрлири) мәркәзлик олтурақлашқан аилиликләр райони болуп, бәзилириниң нәччә он милйон, бәзилириниң нәччә йүз миң, нәччә он миң сом қиммитидики нәқ пул вә мал-мүлки бир кечидила көйүп күлгә айланди...”

Инкасларда баян қилинишичә, от өчүрүш әтрити хадимлири нәқ мәйданға йерим саәттин кейин йетип кәлгән. Улар келипла отни өчүрмәстин, бу от өчүрүш әмгикиниң чиқимини кимниң үстигә елиши лазимлиқи мәсилиси билән аварә болуп, вақитни кәйнигә сүргән. Нәтиҗидә, от техиму улғийип, 2007-йили бина қилинған аилиликләр бинаси күлгә айлинип, әтраптики башқа өйләргә тутушушқа башлиған. Д у қ нәшрият-тәшвиқат мәркизиниң мудири пәрһат Муһәммиди Әпәнди бу мәсилигә ипадә билдүрүп, хитай һөкүмитиниң наһайити мәсулийәтсиз бир һөкүмәт болғанлиқини тилға алди.

Уйғур җамаитиниң ғулғулисини қозғаватқан мундақ бир нәччә мәсилә диққәтни чекиду. Бири, бу қетимқи зор от апитигә хотән шәһәрлик от өчүрүш әтрити қатнашқандин сирт, қарақаш вә лоп наһийисиниң от өчүрүш әтритиму қатнашқан. Үч наһийиниң от өчүрүш әтрити бирлишип 30 от өчүрүш машинисида 10 саәт күрәш қилип бу қетимқи апәтни аран тизгинлигән. Буниң түпки сәвәби, бу наһийиләрниң хитайдики һечқандақ бир районда ишлитилмәйдиған әң начар от өчүрүш машинисини ишлитиватқанлиқи болған. Иккинчиси, от апити йүз бәргәндин кейин, әтраптики уйғурлар дәрһал һәрикәткә келип от өчүрүш үчүн мүрини ‏-мүригә тирәп күрәш қилған. Әмма 200 дин артуқ хитай сақчилири вә қораллиқ қисимлири йетип келип, әтрапни муһасиригә алған вә хәлқни тарқақлаштуруп, от көйүватқан йәргә йеқин йолатмиған. Өйдики нәқ пуллирини еливелишқа урунуп қаршилиқ көрсәткәнләрни тутуп кәткән. Сақчилар бу һәрикәтни “хәлқниң бихәтәрликини қоғдаш” дәп чүшәндүргән. От өчүрүш машинилири һәрикәткә өткәндә, бина аллибурун көйүп күл болған.

Әһвални нәқ мәйданда туруп көргән шаһитлардин бири уйғур тор бәтлиридә мундақ чүшәнчиләрни елан қилди: “2003-йили қишта хотән шәһиридики әң чоң аилә җабдуқлири шәһәрчиси болған ‛ана юрт‚ аилә җаһазлири шәһәрчисигә от кәткәндин буян, хотән шәһәр районида нурғун қетим от апити йүз бәрди. 2004-Йили йәнә сәккиз қәвәтлик бир бинада зор от апити йүз бәрди. Ашу қетимлиқ қабаһәтлик от апити хотән хәлқиниң есидин техичә көтүрүлүп кәткини йоқ.

Аридин он йил өткән бүгүнки күндә хотән шәһиридики йәнә бир чоң аилә җаһазлири шәһәрчисигә от кәтти. От кәткән орун __ хотән шәһири чоң базар аилә җаһазлири шәһәрчиси билән ‛чоң базар гүллүк олтурақ райони‚ шәһәрни кесип өтидиған ‛шәрқ шамили‚ өстиңиниң гүллүк көврүк йенида болуп, йеңи лоп бекәт (шәрқий бекәт) кә аран 200 метирла келиду. От кәткән җайдин анчә йирақ болмиған җайдики бир дуканда вә униң әтрапида техи 3-4 күн илгирила мушундақ чоң от апити йүз берип, нурғун мал-мүлүк зиянға учриған иди. 3-4 Күндин кейинла йәнә шу өстәңниң 350-400 метир шималидики орунда униңдинму чоң от апитиниң йүз бериши хотән вилайитиниң, җүмлидин хотән шәһириниң от апитиниң алдини елиш хизмитидә чоң йочуқниң барлиқини чүшәндүриду.”

Мәзкур инкасни язған киши хотәндә немә үчүн от апитиниң тохтимай йүз беридиғанлиқи һәққидә тохтилип мундақ язиду:

“буниңдики түпки сәвәб: биринчидин, пүткүл җәмийәтниң от апитиниң алдини елиш хизмитиниң муһимлиқиға вә тәхирсизликигә болған тонуши йетәрсиз. Иккинчидин, һөкүмәтниң һәрикити йетәрсиз, қисмән рәһбири кадирларниң амминиң җаниҗан мәнпәитигә, һаяти вә мал-мүлкиниң бихәтәрликигә биваситә четишлиқ болған от апитиниң алдини елиш хизмитигә әһмийәт бериш салмиқи йетәрсиз. Бәзи рәһбәрләр бу хизмәтни еғиздила тутуп, әмәлийәттә чиң тутмайду. Башта чиң тутуп, ахирида бошап қалиду. Үчинчидин, от өчүрүш әслиһәлири еғир дәриҗидә кәмчил. Төтинчидин, тармақларниң мәсулийити ениқ әмәс. Бәзи орунлар‛от апитиниң алдини елиш хизмити от өчүрүш тармақлириниң вәзиписи. Бизниң мәсулийитимиз йоқ‚ дәп қарайду. Бәзи тармақларда мәсулийәтни бир-биригә иттириш, мәсулийәттин қечиш әһвали еғир. Бәшинчидин, от өчүрүш хизмитигә болған селинма йетәрлик әмәс.”

Бу қетимқи от апитиниң қандақ йүз бәргәнлики тоғрисида хитай һөкүмәт тәрәпниң ениқ мәлумати һазирға қәдәр елан қилинмиди.

Бәзиләрниң баян қилишичә, алди билән алтә қәвәтлик бир бинаниң 2-қәвитидики бир өйдә газ туңи партлап, от шу йәрдин әтрапқа ямриған. Бәзиләрниң билдүрүшичә, бу қетимқи от апитини тамака қалдуқи яки ток симлиридики көйүш пәйда қилған. Йәнә бәзиләрниң инкасичә болса, бу қетимқи от апити хитайниң суйиқәсти, хитайлар уйғур байлирини көздин йоқитиш үчүн қәстән пәйда қилған бир вәқә.

Қандақла болмисун, уйғур җамаити бу қетимқи от апитиниң мәсулийитини һөкүмәт үстигә елиши керәк, дәп қаримақта. Әмма муқимлиққа тәсир йетиду, дегән гуман билән бу зор от апитиниң хәвириниму елан қилишқа петиналмиған хитай һөкүмитиниң мәсулийәтни үстигә елиши натайин.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт