Mutexessisler: “Yéngi yipek yoli” Uyghurlargha hem paydisz riqabet, hem paydiliq pursetlerni élip kélidu

Muxbirimiz erkin
2013.11.14
shi-jinping-qirghizistan-ziyaret-almasbek-atambayef-kelishim.jpg Xitay dölet re'isi shi jinpingni qirghizistan prézidénti almasbék atambayéf bilen muxbirlarni kütüwélish yighinida. 2013-Yili 11-séntebir, bishkek.
RIA Novosti

Xitay dölet re'isi shi jinping bu yil 10‏-ayda ottura asiya ellirige qilghan ziyaritide “Yéngi yipek yoli” ni güllendürüsh pilanini otturigha qoyghan. Mezkur pilan qirghizistan paytexti bishkek shehiride échilghan shangxey hemkarliq teshkilatining bashliqlar yighinida qollashqa érishken idi. Emeliyette, “Yéngi yipek yoli” ni janlandurush pilani amérikining tesewwuri bolup, sabiq dölet ishlar ministiri hélari klinton xanim 2011‏-yili otturigha qoyghan. Lékin mutexessislerning ilgiri sürüshiche, amérikining “Yéngi yipek yoli” tesewwuri bilen xitayning “Yéngi yipek yoli” pilani perqlinidu. Bezi mutexessisler mezkur pilan Uyghurlarni bezi paydiliq pursetler bilen teminlesh bilen birge, zor riqabetlerni élip kélidighanliqini agahlandurdi.

Xitay dölet re'isi shi jinpingning bu yil öktebirdiki ottura asiya sepiride otturigha qoyghan “Yéngi yipek yoli iqtisadi belwéghi” qurush pilanini muzakire qilish xelq'ara yighini, 25‏-noyabir Uyghur élining ghulja shehiride ötküzülidu. Mezkur yighinning ghulja shehirige orunlashturulushi közetküchilerning diqqitini qozghidi.

Yighinning teyyarliq hey'iti, yighinda shi jinpingning “Yéngi yipek yoli iqtisadi belwéghi” qurush pilanini chöridep, mezkur pilanning Uyghur éli iqtisadi tereqqiyatigha élip kélidighan pursiti, tashqirigha yüzlen'gen ghulja iqtisadini tereqqiy qildurush qatarliq mesililerning muzakire qilinidighanliqini bildürgen.

“Yéngi yipek yoli belwéghi” tesewwurining Uyghur éli iqtisadi tereqqiyatini algha sürüp, yerlikni tereqqiyat pursiti bilen teminleydighanliqi béyjing hökümiti we yerlik da'irilerning ortaq qarishi. Biraq bezi mutexessislerning agahlandurushiche, mezkur pilan Uyghurlarni qismen paydiliq pursetlerge ige qilsimu, biraq yene zor riqabetlerni élip kélidu. Türkiye hajitepe uniwérsitétining proféssori, türkiye istratégiyilik chüshenchiler tetqiqat merkizining tetqiqatchisi erkin ekrem, bu qarashtiki mutexessislerning biri.

“Yéngi yipek yoli” pilanini sh h t ning bishkek yighinida shi jinping élan qilghan bolsimu, biraq bu pikirni eng awwal amérika otturigha qoyghan. Sabiq amérika dölet ishlar ministiri hélari klinton 2011‏-yili 1‏-ayda hindistanni ziyaret qilghanda sözligen bir qétimliq nutqida “Yéngi yipek yoli”ni janlandurushni tekitligen idi. U shu yili 9‏-ayda, b d t ning nyuyorktiki yilliq yighini mezgilide afghanistan tashqi ishlar ministiri zalmay resul, gérmaniye tashqi ishlar ministiri guydo wéstérwéllé bilen birge, munasiwetlik ellerning tashqi ishlar ministirlirining yighinini chaqirip, “Yéngi yipek yoli” pilanini muzakire qilghan.

Klinton shu qétimliq yighinda sözligen nutqida: esirler boyi, ottura we jenubiy asiyadiki döletler we shundaqla pütkül asiya quruqluqi yipek yolidin ibaret bu soda tori arqiliq öz-ara alaqe qilip we güllinip keldi. Afghanistanning qaynaq soda baziri del bu soda torining merkizige jaylashqan. Afghanistanliq karwanlar öz mallirini pérawunning sariyi bilen xitayning seddichin sépili ariliqida qatnap yürüp satqan, dégen.

Biraq proféssor erkin ekremning qarishiche, amérikining tesewwuridiki “Yéngi yipek yoli” pilani, xitayning “Yéngi yipek yoli iqtisadi belwéghi” pilanidin perqlinidu. U, amérikining pilani afghanistanni merkez qilghanliqini, xitayning pilani Uyghur élini merkez qilidighanliqini bildürdi.

Shi jinping bu yil 10‏-ayda astana, ashxabat, tashkent we bishkekke qilghan sepiride bu döletler bilen néfit, tebi'iy gaz we bashqa asasi esliheler qurulushigha meblegh sélish, qerz bérishni chöridep, jem'iy 50 milyard dollarliq kélishim imzalighan. Bir qazaqistanning özi bilen 30 milyard dollarliq kélishim tüzgen idi. Bezi mutexessislerning qarishiche, xitayning “Yéngi yipek yoli iqtisadi belwéghi” amérikining pilanidin perqlinipla qalmay, rusiyening yawropa -asiya ittipaqi qurush arzusigha qarshi altirnatip pilan.

Proféssor erkin ekremning qarishiche, xitayning 2009‏-yili “5‏-Iyul weqesi”din kéyin, sherqiy türkistanni échishni kéngeytip, ghayet zor miqdarda meblegh sélishi, köchmenlerni yötkishi, qeshqer we ghuljini alahide iqtisadi échish rayoni qilip békitishi, uning “Yipek yoli iqtisadi belwéghi” pilani bilen munasiwetlik. Biraq u, xitayning Uyghurlar bilen bolghan munasiwitidiki keskinlik mezkur pilanning emelge éshishigha selbiy tesir körsitidighanliqini bildüridu.

Xitay axbaratining ashkarilishiche, 25‏-noyabirdiki bir künlük yighin'gha xitay dölet kabinétining tereqqiyat tetqiqat merkizi, xitay soda ministirliqi, dölet tereqqiyat-islahat komitéti, Uyghur aptonom rayonluq soda, tamozhna, tashqi ishlar organlirining, ili oblastidiki munasiwetlik idarilerning mes'ulliridin sirt, xitay karxana sahesidiki mes'ul da'iriler, rusiye, ottura asiyadiki qazaqistan qatarliq 5 jumhuriyetning soda‏-sana'et sahesidiki, xitayda turushluq elchixaniliridiki mes'ul kishiler qatnishidiken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.