"уйғур қирғинчилиқи" қарари вә уйғурларниң кәлгүси

Мухбиримиз әзиз
2021-01-25
Share
Антоний җ. Блинкен(Antony J. Blinken) Әпәнди йеңи нөвәтлик һөкүмәтниң ташқи ишлар министири болғанлиқини җәзмләштүрүш йиғинида сөз қилмақта. 2021-Йили 12-январ, вашингтон.
REUTERS

Пүтүн дуняниң диққити америка тарихидики бир қетимлиқ пәвқуладдә сайламдин кейин барлиққа кәлгән йеңи нөвәтлик һөкүмәткә мәркәзлишиватқанда, ақсарайдин чиқип кетиш алдида туриватқан һөкүмәтниң "уйғур қирғинчилиқи" һәққидики қарарни елиши ғәрп дуняси билән хитай оттурисида зор бир һаң пәйда қилди. Болупму йеңи нөвәтлик һөкүмәтниң ташқий ишлар министири антоний блинкен әпәндиниң бу қарарни толуқ муәййәнләштүриши бу һални техиму күчлүк намайән қилди. Шуниң билән бир вақитта шу күнниң өзидә әнглийә парламентида ирқий қирғинчилиқ билән шуғуллиниватқан хитай яки шуниңға охшиған һәрқандақ бир дөләт билән сода мунасивитидә болмаслиқ һәққидики қанун лайиһәсиниң рәт қилиниши бу саһәдики хирис вә қийинчилиқларниң һелиһәм зор икәнликини көрсәтти.

Әмма америка һөкүмитиниң мушундақ бир һәл қилғуч қарарни елиши һәққидә сөз болғанда, мәйли мутәхәссисләр болсун яки авам пуқралар болсун уйғурларниң әһвалидин хәвири барлики киши буниң ғайәт зор иҗабий қиммәткә игә бир қарар икәнликини тәкитләйду. Әмма вашингтон шәһридики "мирас" фондиниң сиясий анализчиси оливия енас ханимниң пикричә, буниң техиму зор әһмийити бу йеңидин тәшкилләнгән байдин һөкүмитини авази боғулған уйғурлар билән, шуниңдәк адаләт билән бир сәптә турушқа бивастә үндәштә әң рошән ипадилиниду.

"бу қарарниң елинғанлиқи һәқиқәтни әң тоғра дәриҗидә яқлиған бир муһим қәдәм һесаплиниду. Йәнә келип бу америка һөкүмитиниң тунҗи қетим инсанийәткә қарши җинайәт вә қирғинчилиқ һәққидә ашкара қарар елишидур. Бундақ бир қарар елинған икән у тарих вә сиясий қарар нуқтисидин қариғанда, һөкүмәтниң буниңға мунасип инкас қайтуридиғанлиқи һәмдә тегишлик тәдбирләрни алидиғанлиқидин бишарәт бериду. Шуңа трамп һөкүмити ақ сарайдин айрилиш һарписидәк мушундақ ахирқи минутларда елинған болсиму, бу қарар йәнила адәмни бәкла хурсән қилиду. Әмма байдин һөкүмити уйғур мусапирлириға салаһийәт беришни тезлитиш, ашу қирғинчилиққа шерик болуватқан һәмдә уни иҗра қиливатқан хитай әмәлдарлириға вә хитай ширкәтлиригә җаза бериш һәққидә сөз қилмиди. Әмма хәлқара нуқтидин елип ейтқанда болса бу дуня җамаитиниң пикрини бир нуқтиға топлаш һәмдә нөвәттики дәпсәндичликкә қарши көп қатламлиқ инкас пәйда қилишта зор әһмийәткә игә."

Һалбуки хитай һөкүмити өткән бирнәччә йил мабәйнидә өзлириниң иқтисадий җәһәттики әвзәлликидин пайдилинип, асия вә африқадики намрат дөләтләрни өз йениға тартиш усулини қоллинип кәлгән иди. Бу болса өз нөвитидә бирләшкән дөләтләр тәшкилати (б д т) вә башқа хәлқаралиқ мунбәрләрдә хитай һөкүмитиниң изчил америка башчилиқидики ғәрп дөләтлириниң уйғурлар дуч келиватқан зулумларни әйиблишини рәт қилишида зор дәстәк болуп кәлгән иди. Оливия ханимниң билдүришичә, американиң бундақ бир тарихий қарарни елиши өз нөвитидә техиму көп дөләтләргә "хитайдәк қирғинчилиқ қиливатқан бир дөләтни қоллаш өз путиға өзи палта чапқанлиқ" дегән учурни йоллайдикән.

"әмди америка һөкүмитиниң қирғинчилиқ вә инсанийәткә қарши җинайәт һәққидики бу қарари елинғандин кейин техиму көп дөләтләрниң бу қарар әтрапиға топлиниши вә тегишлик инкас қайтуриши башлиниду, дәп ишинимән. Йәнә келип йеңи нөвәтлик һөкүмәтму мушу хилдики дунявий иттипақни орнитишниң муһимлиқини тәкитләватиду. Нөвәттә американиң иттипақдашлири болған корийә, японийә, австралийә қатарлиқ көплигән дөләтләр хитай компартийәсиниң мушу хилдики қәбиһ қилмишлирини әйибләш, буниң сориқини қилиш һәмдә униңға тегишлик җаза қоллинишқа йүзлиниватиду. Демәкчи болғиним бу қарар һәққидики хәвәрниң һәмдә униңға мас инкасларниң көпләп оттуриға чиқиши дәл ашу хил хәлқара һәмкарлиқниң барлиққа келишигә, шуниңдәк сода саһәсиниң бу хил қирғинчилиқ муһитида мәҗбурий әмгәкни иҗра қиливатқан дөләт билән муамилидә болушини чәкләштә чоң рол ойнайду. Қирғинчилиқ һәққидики бу хил агаһландуруш шүбһисизки техиму көплигән ширкәтләргила әмәс, бәлки дипломатийә җәһәттин техиму көп дөләтләргә қирғинчилиқ қиливатқан бир дөләт билән сода вә дипломатик алақида болушниң бәдили еғир болидиғанлиқини бивастә йәткүзиду."

Әмма америка һөкүмити бу қарарни елан қилғанниң әтисила хитай һөкүмити өзлириниң кона адити бойичә "бу пүтүнләй төһмәт. Ғәрптики дүшмән күчләрниң бизгә чаплиған бөһтанлиридин башқа нәрсә әмәс," дәп өзлирини ақлиди. Шундақла америка ташқий ишлар министири майк помпейо вә башқа америка дипломатлирини толиму пәскәш усулда қарилиди. Әмма оливияниң қаришичә, хитай һөкүмитиниң бу хил әхмәқләрчә усули өзидин башқа һечкимни алдиялмайдикән.

"бу хитай һөкүмитиниң өзичә ‹әқиллиқ болуп кәткини' дин башқа нәрсә әмәс. Чүнки биз шуларниң өзлири елан қилған санлиқ мәлуматлар арқилиқ уларниң уйғурларға қарита қирғинчилиқ қиливатқанлиқидин хәвәрдар болдуқ. Адрян зенз өткән йили мушу мәлуматлар асасида елан қилған тәпсилий доклатта наһайити адил қилип хитай һөкүмитиниң балилиқ болуш иқтидариға игә уйғур аяллириниң 80-90 пирсәнтини туғмас қиливетиш арқилиқ уйғурлардики туғут нисбитини бирақла төвәнлитивәткини толуқ көрситилгән. Бу немини көрситиду, дегәндә хитай компартийәси мәхсус уйғурларға қаритилған һәмдә уларниң туғут нисбитини чәкләйдиған мәхсус сиясәтни иҗра қилди, шуниң билән биргә уларниң кейинки әвладини көпийиштин тосуп қалди, дегән гәп. Шундақ болғаникән, уларниң һазир һәммидинму бәкрәк көңүл бөлүватқини дәл шуларниң өзи җавабкар болидиған ашу хилдики қирғинчилиқ сиясәтлиридур."

Америка һөкүмити билән ‍изчил иттипақдашлиқ мунасивитидә болуп кәлгән әнглйә һөкүмити көп қетимлап хәлқара сорунларда уйғурлар мәсилисидә америка билән охшап кетидиған аһаңда сөз қилип кәлгән болсиму, америка һөкүмити уйғурлар дуч келиватқан иҗтимаий паҗиәни "қирғинчилиқ" дәп атиғанда буниңға охшимайдиған бир мәвқәни ипадилиди. Шу күни әнглийә парламентида "қирғинчилиқ билән шуғулланғучи һәрқандақ дөләт билән сода мунасивитидә болушни мәний қилиш һәққидики қанун лайиһәси" авазға қоюлғанда парламент әзалири буниңға қарши аваз бәрди. Хитайниң иқтисадий тәсири билән муәййән дәриҗидә бағлинип кәткән бу қилмиш һәққидә сөз болғанда оливия ханим: "мушуниң өзи биз қилидиған ишларниң техиму көплүкини көрситиду," дәйду.

"явропадики иттипақдашлири билән һәмкарлишип хитайни сораққа тартишта америка һөкүмити наһайити еғир хирисларға дуч келиватиду. Әнглийә һөкүмитиниң бу қарари өз нөвитидә байдин һөкүмити үчүн әнглийә билән иттипақлиқ орнитиш һәмдә қирғинчилиққа болған тонушни өстүрүш, шуниңдәк биз ‹бирни-бир' дәватқан вақтимизда явропадики иттипақдашлириға американи қоллаш һәққидә бесим қилиш үчүн йәнә нурғун хизмәтләрни ишлиши лазимлиқини, әнглийәниңму америкиға охшаш ‹бирни-бир' дейиши үчүн дипломатийә җәһәттә хели көп тиришиши лазимлиқини көрситиду. Кишилик һоқуқ дәпсәндичиликини бихәтәрлик вә иқтисадий мәсилиләр билән баравәр йосунда тәкитләш әмәлийәттә зор күч тәләп қилидиған нәрсә. Шуңа бу җәһәттә явропадики дипломатийә хизмитидә биз қилидиған ишлар бәк көп. Йәнә бир яқтин ениқки, бу қарар әнглийәдики кишилик һоқуқ мәсилилири билән мәшғул болғучи көплигән тәшкилатларни бәкму мәйүсләндүриду."

Кишини хошалландуридиғини, җов байдин башчилиқидики йеңи нөвәтлик һөкүмәт вәзипини өткүзивалғандин кейинки түрлүк һадисиләр уларниң хитай билән болған мунасивитидә уйғур қирғинчилиқиниң давамлиқ әң муһим темилардин болидиғанлиқидин бишарәт бәрмәктә икән. Шуңа йеңи нөвәтлик һөкүмәтниң бу саһәдә бәзи иҗабий тәдбирләрни оттуриға қоюшидин үмид күтүшкә болидикән.

"сайлам башланғандин буянқи паалийәтләр җәрянида байдин әпәндимниң ейтқанлири униң шинҗаңда болуватқан ишларни ‹қирғинчилиқ' дәп аташни қоллайдиғанлиқини көрситиду. Чүнки униң өзиму бирнәччә қетим мушу ибарини қолланған. Әмди америка йеңи нөвәтлик һөкүмәтниң ташқий ишлар министири антоний блинкен әпәндимму дәл мушундақ сөзни ашкара йосунда тәкитлиди. Буниң өзи уларниң бундин кейинки хизмитидә мушу йөнүлүшни бойлап бәзи йеңи тәдбирләр оттуриға чиқидиғанлиқини көрситиду. Мәсилән, бундин кейин уйғур мусапирлирини қоғдаш һәққидә йеңи қарарлар елиниши, уйғурларни қирғин қилишқа иштирак қиливатқан техиму көп хитай әмәлдарлириниң тизимлики турғузулиши, америка дөләт мәҗлисидә уйғурларниң мәҗбурий әмгәккә қатниишш мәсилиси һәққидә қарар елиниши мумкин. Мән йәнә бир нуқтини қошуп қоюш лазим дәп қараймән. Олимпик мусабиқиси өткүзүш бир шәрәп, әмма у бирәр дөләтниң һоқуқи әмәс. Шундақ болғаникән, америка һөкүмити хәлқара олимпик комитетиға хитайға бесим ишлитиш һәққидә тәклип сунуши лазим. Чүнки бу қирғинчилиқ вә инсанийәткә қарши җинайәт өткүзүватқан бир дөләтни чәкләштики әқәлли бир қәдәм."

Нөвәттә америка һөкүмитиниң "уйғур қирғинчилиқи" һәққидики қарарни алғанлиқи сиясий утуқниң әң юқури пәллиси дәп әмәс, әксичә америка һөкүмитиниң техиму көп дөләтләрни бу чақириққа аваз қошушқа чақириши, дәп қариливатқан болуп, йеңи нөвәтлик америка һөкүмитиниң мушундақ бир тарихий арқа көрүнүш асасида техиму күчлүк тәдбирләрни әмәлгә ашуруши үчүн бир синақ болуп қалмақта икән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт