Амид хан: "уйғурларға йүргүзүлүватқан ирқий қирғинчилиқ байдин һөкүмити вә хәлқара җәмийәт үчүн җиддий бир синақ"

Мухбиримиз ирадә
2021-03-02
Share
Амид хан: Америка президент җо байдин билән ташқи ислар министири антоний блинкен ташқи ишлар министирлиқида хизмәтчилиригә сөз қиливатқан көрүнүш. 2021-Йили 4-феврал, вашингтон.
AP

Американиң CNN телевизийәси тор бетидә хитайниң уйғурларға қиливатқан зулумиға қандақ тақабил туруш һәққидә бир парчә анализ мақалиси елан қилинди. Мәзкур мақалини америкада бир қанчә муһим хәлқаралиқ кишилик һоқуқ ярдәм һәрикәтлириниң мудирлиқ вәзиписи өтигән, 1992-вә 1996-йиллири бил килинтонниң президентлиқ сайлимида сайлам паалийиәтлириниң рәһбири болған вә шундақла хәлқара кризис гурупписи мәслиһәтчиләр кеңишиниң әзаси, кишилик һоқуқ паалийәтчиси амид хан язған. У мақалисдә алди билән йеқинда BBC вә CNN қатарлиқ телевизийәләрдә лагерлар һәққидә ашкариланған қорқунчлуқ реяллиқларни тилға елип туруп, уйғурлар учраватқан зулумниң ирқий қирғинчилиқ икәнликини җәзимләштүргән.

У мундақ дегән: "бу бир ирқий қирғинчилиқтур. Бу президент җов байденниң йеңи һөкүмити вә хәлқара җәмийәт үчүн җиддий синақ. Америка вә дуня җиддий һалда тәнқидләш басқучидин һалқип, әмәлий һәрикәт билән җаваб қайтуриши керәк. Ундақ болмайдикән, биз қиммәт қарашлиримизни, универсал һоқуқ вә хәлқара қанун дегәнләрни унтуп кетишимиз керәк. Ирқий қирғинчилиқ дегән сөзни қалаймиқан ишлитишкә болмайду. Әмма хитайниң уйғурларға тутқан муамилисини шундақ тәсвирләш интайин мувапиқ. Б д т ниң ‹ирқий қирғинчилиққа қарши туруш әһдинамиси' вә американиң дөләт ичи қануни ениқ қилип, ирқий қирғинчилиқ дейиш үчүн кәң көләмлик қирғин арқилиқ мәлум бир гуруппиниң дәрһал йоқитилишиниң һаҗити йоқлиқи, бәлки униң шундақ мәқсәт вә нишан бойичә елип берилған болушиниң йетәрлик болидиғанлиқини ениқ оттуриға қойған. Адвокатлар вә мутәхәссисләр оттурисидики бу уқум ихтилапи кишиләрниң диққитини чечиветиду вә нәтиҗидә бу пәқәт хитайниң ирқий қирғинчилиқ һәрикитини давамлаштурушиға шараит яритип бериду."

Аптор мақалисидә президент байден вә ташқий ишлар министири тоний биллинкенниң "ирқий қирғинчилиқ" дегән сөзни ишлитип, дуня миқясида җинсни асас қилған зораванлиқни түгитиш тиришчанлиқиға рәһбәрлик қилғанлиқи кишини илһамландурсиму, бирақ "зөрүр болғини, хитайни уйғурларға қаритиватқан кишилик һоқуқ дәпсәндичилики йүзидин җавабкарлиққа тартидиған вә бу зулумни дәрһал ахирлаштуруш алдинқи орунға қоюлған бир көп тәрәплимилик истратегийәдур" дегән. Америкадики уйғур зиялийси елшат һәсән әпәндиму апторниң бу көз қаришиға қошулидиғанлиқини ейтти. У сөзидә америка һөкүмитиниң бу мәсилидики позитсийәсидә бирдәкликни сақлап, тәдбир қоллиниши зөрүрлүкини әскәртти.

Мақалиниң аптори амид хан байдин һөкүмитидин төвәндикидәк тәдбирләрни елиш һәққидә тәклип бәргән:

"америкиниң ениқ вә изчил позитсийәси һөкүмәтниң толуқ һәрикәткә өтүшигә имканийәт яритиду. ‹Уйғур кишилик һоқуқ сиясити қануни' вә ‹таможна беҗи қануни' ниң 307-маддисиниң толуқ иҗра қилинишиға капаләтлик қилиду. Бу қанунлар кишилик һоқуқ дәпсәндичиликигә четишлиқ тәрәпләрни җазалайду, мәҗбурий әмгәк билән ишләпчиқирилған таварларниң американиң тәминләш зәнҗиригә киргәнликини ениқлайду вә импорт қилишни чәкләйду. Һөкүмәтниң толуқ һәрикәткә өтүши дегинимиз-бу пәқәт америка ташқий ишлар министирлиқиниң кишилик һоқуқ мәсилилиригә мәсул депломатлириниңла мәсилиси әмәс, дегәнликтур. Ирқий қирғинчилиқни тохтитиш хитай билән алақә қилидиған барлиқ һөкүмәт органлириниң муһим нуқтиси болуши керәк. У сода, техника, терорлуқ, келимат вә дуня сағламлиқи тоғрисидики сөһбәтләрдә оттуриға чиқиши керәк. Бейҗиң шуни чүшиниши керәкки, бу бир чәткә қайрип қойғили болидиған әндишә әмәс, бәлки у һәр бир алақиниң алдинқи вә мәркизи ноқтиси болуши керәк."

Мәлум болушичә, президент байден алиқачан ақсарайниң җинс сиясити кеңишини қуруп, өзиниң б д т аяллар, тинчлиқ вә бихәтәрлик күнтәртипигә йеқиндин көңүл бөлидиғанлиқини, җинсий баравәрлик вә җинсий зораванлиқтин қутулуш мәсилисини америка депломатийәсиниң муһим ноқтиси қилидиғанлиқини ениқ оттуриға қойған икән. Аптор мақалисида байденниң җинсий зораванлиққа қарши туруш тәшәббуслириниң чоқум уйғур аяллирини өз ичигә елиши керәкликини билдүргән. У мундақ дегән: "CNN вә BBC қатарлиқларда уйғурлар учраватқан җинсий зораванлиқи һәққидики хәвәрләрни нәзәрдә тутқанда, әгәр байден һөкүмитиниң юқириқи пилани уйғурларни өз ичигә алмиса, у һалда у бир биһудә иш болуп қалиду. Хитай һөкүмити уйғурларға қаритиватқан җинсий зораванлиқи һәрқандақ сорунда қаттиқ тәнқидлиниши керәк."

Амид хан җов байден һөкүмити қилишқа тегишлик муһим ишларниң бирини американиң олимпик тәнһәрикәт мусабиқисигә қатнишишини қайтидин ойлишиш, дәп көрсәткән. У өтмүштә олимпик өткүзүш арқилиқ мустәбит һакимийәтләрниң өз тәшвиқатини қилип, өзини қанунлуқ көрситиш пурситигә иришкәнликини әслитип, охшаш хаталиқниң қайтиланмаслиқи керәкликини билдүргән.

У мундақ дегән: "ақсарай йеқинда бу тоғрилиқ соал соралғанда, хитайниң кишилик һоқуқ дәпсәндичиликини әйибләш вә американиң бу мәсилидики рәһбәрликини муәййәнләштүрүштики һалқилиқ пурсәтни қолдин берип қойди. Америка көп тәрәплик тиришчанлиқларни көрситиши керәк, болупму мусулман рәһбәрликидики дөләтләр билән. Ислам һәмкарлиқ тәшкилатиниң сүкүти һәқиқәтәнму бир номуссизлиқ болди. Олимпикни бойқут қилиш үчүн һәммимиз бир яқидин баш чиқиришимиз керәк, хәлқара җәмийәт ортақ бир аваз билән бейҗиң қишлиқ олимпикиға қатнишишниң уйғурлар вәзийитиниң тәрәққиятиға бағлиқ икәнликини җакарлиши керәк."

У йәнә мундақ дегән: "байден хитай билән болған башқа муһим мәсилиләрни әмәлгә ашуруш үчүн уйғур қирғинчилиқи һәққидики бесимни пәсәйтмәслики керәк. . . Келимат өзгириши ениқла мәвҗутлуқниң муһим нуқтиси. Президентниң келиматқа мәсул алаһидә вәкили җон керри йеқинда америка хитай билән келимат мәсилисидә келишишни көздә тутуп, американиң башқа мәнпәәтлирини сетивәтмәслики керәк, дәп инайин тоғра гәп қилди. Биз бир нишанни йәнә бир нишан үчүн қурбан қилмаслиқимиз, болупму инсанларниң азабиға четишлиқ нишанларни һәргиз қурбан қилмаслиқимиз керәк."

Елшат һәсән әпәндиму бу һәқтә тохтилип, хитай һөкүмитиниң һазирғичә келимат мәсилиси қатарлиқ хәлқаралиқ мәсилиләрдә хәлқарани алдап кәлгәнликини, шуңа бу нөвәтму униң охшаш тактикини қоллинип вақит исрап қилишиға йол қоюлмаслиқи керәкликини билдүрди.

Кишилик һоқуқ паалийәтчиси амид хан CNN телевизийәси торида елан қилған мақалиси ахирида төвәндикиләрни дегән: "мән риванда, боснийә, ирақ вә сүрийәдә җинсий зораванлиқниң зиянкәшликигә учриғанлар билән биллә ишлидим. Мән дуняниң бу дәһшәтләрдин өзини тартқанлиқини көрдүм, җавабкарлиққа тартишниң толиму кечикип кәлгәнликини көрдүм. Лекин бу қетим әһвал өзгириши керәк. Байден һөкүмити американиң дипломатийә сияситини американиң қиммәт қарашлириға маслаштурушқа капаләтлик қилиш үчүн тиришиватқан бир мәзгилдә, у чоқум хитайниң уйғурларға тутқан муамилисигә йол қоймайдиғанлиқи һәққидә дуняға сигнал бериши керәк."

Җов байден һөкүмитини уйғурларға қаритилған ирқий қирғинчилиқиға қарши һәрикәткә өтүшкә чақиридиған чақириқлар күнсайин күчәймәктә.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт