Téng byaw: “Shinjangni medeniyet jehette ozuqlandurush teklip layihesi” milletlerni éritip yoqitish siyasitidur

Muxbirimiz méhriban
2022-03-10
Share
Béyjingdiki jiddiychilik, shi jinpingning qesimi Xitay re'isi shi jinping we bashqa rehberliri xitay kompartiyesining muzéyini ziyaret qilghanda kompartiyesige qesem qildi. 2021-Yili 18-iyun, béyjing.
AP

Xitayning tengritagh torining 9-mart künidiki xitayche xewiridin melum bolushiche, 5-marttin bashlap béyjingda échiliwatqan “13-Nöwetlik siyasiy kéngesh 5-yighini” da Uyghur aptonom rayonidin qatnishiwatqan siyasiy kéngesh ezaliri 148 teklip layihesini sun'ghan.

Xewerdin melum bolushiche, bu 148 teklip layihesi Uyghur rayonida yürgüzülidighan siyasetlerge alaqidar bolup, ular “Shinjangni medeniyet jehette ozuqlandurush qurulushi”, “Jungxu'a birliki ortaq gewdisi éngi”, “Yuqiri süpetlik iqtisadiy tereqqiyat pilani”, “Yéza-kentlerni kücheytish”, “Ékologiyelik muhitni qoghdash”, “Dawalash, sehiye”, “Medeniyet-ma'arip” qatarliq sahelerge qeder chétilidiken.

Amérika chikago uniwérsitétining tekliplik proféssori adwokat téng byaw bu layiheler ichidiki “Jongxu'a birliki ortaq gewdisi éngi”, “Shinjangni medeniyet jehette ozuqlandurush qurulushi” dégenler “Shi jinping, yolgha qoyuwatqan yerlik milletlerni til-medeniyet, étiqad, örp-adet jehette xitaylashturup, éritip yoqitish siyasiti” dep körsetti.

Téng byaw bu siyasetning yéqinqi yillardiki ijra qilinish emeliyiti heqqide mundaq dédi: “Ötken birnechche yilda shuni körduqki til, diniy étiqad, örp-adet, medeniyet jehettiki basturush éghirlashti. Bular yerlik tilgha bolghan cheklimiler, diniy étiqad adetlirini kontrol qilish qatarliqlardiki xitaylashturush siyasitining ilgirikidin kücheygenlikini we téximu radikal wasitiler arqiliq ijra qiliniwatqanliqini körsitidu. Bu ehwal hazir barghanche éghirliship, az sanliq milletlerning milliy kimlikini yoqitish derijisigiche bérip yetti dések bolidu.”

Téng byawning tekitlishiche, shi jinping textke chiqqandin kéyin, ilgiriki yillarda tekitlinidighan milletler ittipaqi siyasiti yenimu kücheytilip, “Jungxu'a birliki ortaq gewdisi” namidiki xitaylashturup, tézlikte assimilyatsiye qilishqa özgergen. Bolupmu, 2017-yildin kéyinki Uyghurlarni lagérlargha solap, Uyghurlarning diniy étiqadi, milliy örp-adet medeniyet alahidilikini mejburiy yoqitish, Uyghur tili we ma'aripini cheklesh siyasiti qatarliqlar Uyghurlargha yürgüzülüwatqan “Irqiy qirghinchiliq” siyasitining muhim terkibige aylan'ghan.

Gérmaniyediki Uyghur pa'aliyetchiliridin musteqil analizchi, ilgiri “Ürümchi kechlik géziti” de muxbir bolup ishligen enwer exmet ependimu ziyaritimizni qobul qilip, béyjingda échiliwatqan ikki yighinda otturigha qoyulghan teklip layihelirige diqqet qilghanliqini bildürdi.

Enwer exmet ependi aldi bilen, xitay hökümitining Uyghurlargha yürgüzüwatqan basturush siyasitide uning Uyghurlarni xitaylashturushtek bu xil “Milliy assimilyatsiye” siyasitige munasiwetlik teklip layihelirini, Uyghur tilliq qorchaq emeldarlar we atalmish xitaylashqan wekiller arqiliq otturigha qoyushtiki seweblerni körsitip ötti.

Enwer exmet ependi yene xitay teripidin teyinlen'gen Uyghur emeldarlarning her waqit xitay hökümitige sadiqliqini ipadileshke tirishidighanliqini bildürüp, özi “Ürümchi kechlik géziti” de muxbir bolup ishligen mezgilide, ürümchi shehirining sheher bashliqi wezipisini ötewatqan nur bekrini ziyaret qilghan chaghdiki ehwalni eslep ötti.

Enwer exmet ependining tekitlishiche, bu xil teklip layiheliri emeliyette xitay hökümiti aldin ala belgiligen siyasiy belgilimiliri bolup, xitay hökümiti bularni otturigha qoyush we ijra qilishta eng awwal özige sadiq atalmish Uyghur emeldarliri we wekillerdin paydilinidiken. Enwer exmet ependi: “Bolupmu bu uning bésiwélin'ghan zémin sherqiy türkistanni idare qilishta öz siyasitini dexlisiz yolgha qoyush we kéyinki jawabkarliqtin qéchishidiki kona taktikiliri bolup, axirqi hisapta qurbanliq qilinidighanlar yenila nurbekrige oxshash Uyghurlar” dep tekitlidi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet