Xitayning irqiy qirghinchiliqining tesiri bir ewlad bilenla tügimeydu (1)

Muxbirimiz gülchéhre
2021-03-11
Share
Xitayning irqiy qirghinchiliqining tesiri bir ewlad bilenla tügimeydu (1) Ijtima'iy tartqularda tarqalghan aqsudiki melum bir mektepning teyyarliq sinipida oquwatqan 6 yashliq, sebire isimlik bir Uyghur qiz, xitay oqutquchisigha akisining ismini Uyghurche dep bérishkimu ikkilen'gen.
Social Media

Xitayning lagérlarni qurup Uyghurlargha qarita irqiy qirghinchiliqi bashlan'ghan 2017-yilidin buyan, qanchilik Uyghurning tutqunda ikenliki, qanchilikining öltürülgenliki, yene qanchilikining iz-déreksiz ikenliki, ularda keltürüp chiqarghan jismaniy we rohiy, iqtisadiy zexmetning héchqaysisi heqqide éniq sanliq melumat yoq, hetta bu jeryanda qanchilik balilarning yétim qalghanliqi we ularning teqdirimu namelum. Emma hazirghiche xelq'araliq musteqil tetqiqatchilar, dunyawi ishenchlik axbarat organliri ige bolghan ispatliq matériyal we delillerning özidila Uyghurlar uchrawatqan éghir paji'ening "Irqiy qirghinchiliq" ikenlikige baha bérishke yéterlik. Chünki, mezkur qirghinchiliqning bir pütün Uyghur millitini yoq qilishtek adaqqi nishani bilen birleshtürülgen heqiqiy menidiki irqiy qirghinchiliq ikenliki 8-mart küni washin'gton shehiridiki "Yéngi liniye instituti" aqillar merkizi élan qilghan 50 tin artuq musteqil tetqiqatchilarning "Uyghur qirghinchiliqi" témisidiki zor hejimlik mexsus doklati arqiliq yenimu pakitliq jezmleshtürüldi.

Birleshken döletler teshkilati (b d t) ning 1948-yilidiki "Qirghinchiliqning aldini élish hemde uni jazalash ehdinamisi" de körsitilgen irqiy qirghinchiliq hésablinidighan besh türlük jinayet melum irqiy guruppa (millet) ezalirini öltürüsh؛ ularni jismaniy we rohiy jehettin xorlash؛ ularning turmushini buzup a'ilisini weyran qilish, yeni yashighusiz qiliwétish؛ ularning normal köpiyishini tizginlesh؛ perzentlirini ata-anisidin ayriwétip, mustemlikichi milletke qoshuwétish, yeni kimlik éngini yoq qilish qatarliqlarni öz ichige alidiken. Xitayning Uyghurlarning perzentliri ata-aniliridin pütünley ayriwétilip, öz a'ilisi bilen qayta birlishish pursitidin tamamen mehrum bolghan yétimlargha aylanduruluwatqanliqi seweblik pütün a'ile we balilarda mölcherlep tes bolghan éghir zexmet peyda qilmaqta. Bu shundaqla qirghinchiliqqa uchrawatqan Uyghurlarning eng paji'elik we eng échinishliq bir teripi.

Yéqinqi mezgillerde ijtima'iy tartqularda tarqalghan aqsudiki melum bir mektepning teyyarliq sinipida oquwatqan 6 yashliq, sebire isimlik bir Uyghur qiz, xitay oqutquchisigha akisining ismini Uyghurche dep bérishkimu ikkilinip, egerde Uyghurche désem "Tillsanglarchu? tayaq yémemdim. . ." dégendek teshwishlirini tebi'iy ipadileydu, bu naresidining bighubar közliride, sözliride ipadilen'gen qaymuqush we charisizlik uni körgen chet'ellerdiki Uyghurlarning yürikini qanatqanliqi inkaslardin melum.

28 Yilliq bashlan'ghuch mektep oqutquchisi, hazir gollandiyede yashawatqan lagér shahiti qelbinur sidiq mu'ellim, balilardiki bu xil ikkilinish we qorqushni özining oqughuchiliridimu öz közi bilen körgen we u özimu sinipida, mejburiy yétimgha aylan'ghan oqughuchilarni yétekligen. U bu qizdiki iztirapni widiyodin körüp "Bu bichare balilar peqet bügün tayaq yémisem, ach qalmisam" dégendin bashqini oyliyalmaydighan halette deydu.

Uning déyishiche, xitay oqutquchilarning köpiyishige egiship, mekteplerde Uyghur oqughuchilargha ten jazasi bérish ulargha jismaniy we rohiy jehettin tehdit sélish ashkara bir ishqa aylan'ghanliqini bayan qilidu.

Qelbinur mu'ellim 2016-yilidila mektepte yétim balilarning köpiyishke bashlighanliqini, 2018-yiligha barghanda sinipning yérimi dégüdek quruq bolup qalghanliqini bildürdi. Qelbinur mu'ellim, "Bu irqiy qirghinchiliqning balilarning rohida qaldurghan jarahetni mölcherlesh tes saqaytmaq téximu tes" deydu. U özining eyni waqitta "Ata-anilar az künde qaytip kélidu" dep teselli bergen oqughuchilarningmu axiri balilar lagérlirigha ewetilgenlikini éytip, hazir shu oqughuchilirimgha yalghanchi boldum. Ularning ata-anilirining héchqaysisi qaytip kelmidi" dep azabliq yash tökti.

Buxil psixikiliq zexmet we tosalghular Uyghur élidiki balilardila emes chet'ellerdiki ata-anisi Uyghur élige ketkiniche qaytip kélelmigen, lagérlargha qamalghan we iz-déreksiz yoq qilinip tirik yétimge aylan'ghan balilardimu ipadilenmekte. Almutadiki Uyghur sedirdinning a'ilisi lagér qurbanliri a'ilisining biridur. Uning ayali 2016-yili pasportini yéngilash üchün "Balilirim bir aygha qalmay yénip kélimen" dep atushqa ketkiniche qaytip kelmigen. Bu ana, yeni muyesser lagérgha qamilip qoyup bérilginige bir yilche bolghan bolsimu hazirgha qeder éri we baliliri bilen jem bolalmighan.

Sedirdinning bildürüshiche, bu iztirapliq, azabliq, teshwish ichide baliliri anisiz ötken 5 yilning 3 yéshida anisidin ayrilghan qizi fatimening qelbige intayin qarangghu we chongqur yara qaldurghanliqi yéqinda uning mekteptiki resim kurzhikida sizghan "Méning a'ilem" dégen bir parche süritidin intayin obrazliq ipadilen'gen.

Amérikadiki balilardiki pisxikilik jarahetni dawalash jehette 35 yilliq tejribige ige balilar psixologiyesi mutexessisi, amérikidiki zeximlinishning ipadiliri we uni ipadileshchan sen'et arqiliq dawalash institutining mudiri doktor ketiy xanim, yuqirigha oxshash jazalinishtin qorqup özining Uyghurche ismi we akisining isminimu dep bérishte ikkilinip qorqqan Uyghur naresididiki iztirap we a'ilisini ikkige ayrip sizish arqiliq anisiz qara basqan kéchilirini, qorqunuchni ipade qilghan, yeni 5 yil apisini körmigen fatimediki ipadilerge qarap öz endishilirini mundaq otturigha qoydi: "Balilarning bu xil zerbilirining bu xil sizish arqiliq ipadilinishi bekmu muhim, gerche uningda söz bolmisimu, ularning körgen uchrighanlirining ularda qaldurghan tesirini, heqiqiy ichki tuyghusini, ré'alliqni ipadilep béreleydighan küchke ige. Ilgiri sodandiki ata-anisi urushta öltürülgen, urush qurbanliri bolghan balilarning körgen qorqunchluq menzirilerni, azablirini teswirlep sizghan resimliri, xelq'araliq sotta urush jinayetchilirining sudandiki qetli'amliri, ularning bigunah xelqqe qilghan qanliq we yawuz qatilliq jinayetlirining pakitliri süpitide küchlük delil ispatliq rolini oynighan. Bu balilardiki ipadilermu oxshashla Uyghurlarning bügünki échinishliq yarilirining ipadiliridur".

Axbaratlarda ghulghula qozghighan melumatlarda körsitilishiche, ata-anisi lagérlargha élip kétilgenlik seweblik Uyghur diyarida yataqliq mektep we yaki daril'étamlarda turuwatqan Uyghur yétim balilarning sanini 500ming dep mölcherleshke bolidiken. Emeliyette bu xitay hökümet doklatlirigha asasen texminlen'gen shundaqla ikki yil awwalqi bir sanliq melumat. Emili ehwal we sanni mölcherlesh qiyin.

Doktor ketiy yene, Uyghurlar uchrawatqan irqiy qirghinchiliq misli körülmigen yéngi bir baldaq derijide bolghachqa uning zerbisige uchrighanlarda keltürüp chiqiridighan psixikiliq késel yaki zexmilinishke toghra di'agnoz qoyup üchünmu yéngi bir nam qollinishqa toghra kélidiken. U bu heqte mundaq dédi: "Uyghurlar uchrawatqan bu qirghinchiliq ilgiriki qirghinchiliqlardinmu perqliq bir shekilde dawam qilmaqta. Bu tragédiyening tesirlirini rayonda etrapliq tetqiq qilmay, tekshürüsh élip barmay turup késip bir nerse démek tes. Emma ata-anisidin ayrilip qélish balilar béshidin kechüridighan eng dehshetlik qorqunuchtur. Balilar yalghuz ata-ana we a'ilisidinla emes buning bilen teng ularning medeniyet kimliki, tarixiy tilimu ulardin tartip ayriwétilidu. Uyghur baliliri irqiy qirghinchiliqqa uchrashning aldidila, sistémiliq ménge yuyup yeni özining kimlikini untuldurush terbiyesige uchrighan. Shunga bu alahide yéngi bir derijidiki irqiy qirghinchiliq. Bu ularning hayatida éghir derijidiki psixikiliq tosalghu keltürüp chiqiridu belkim héch zaman uningdin saqiyalmasliqi mumkin. Kéyin a'ilisi bilen bir yerge kelgendimu béshidin ötken bu qorqutushning asaretliri bir ömür ulargha tesir qilidu. Bu boshluqni héch zaman héchnéme tolduralmaydu. Hetta, bir qanche ewladlarghiche tesiri bolushi mumkin".

Doktor ketiy xanim yene amérikidiki "Psixologiye bügün" namliq 5 milyondin köp oqurmini bolghan, psixologiye kespiy ilmiy tor zhurnilining töhpikar tetqiqatchi yazghuchilirining biri.

(Mezkur témidiki programmining dawami bar)

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet