Rabi shimuli yanklowiz: “Uyghur irqiy qirghinchiliqini toxtitish din mensuplirining bash tartip bolmas burchi”

Washin'gtondin muxbirimiz jewlan teyyarlidi
2024.04.05
kepter-uyghur-xerite-doppa-tinchliq Tinchliqqa teshna Uyghurlar
RFA/Yettesu

Xitayning Uyghur rayonidiki irqiy qirghinchiliq jinayetliri dawamlishiwatqan, emma yéqinqi yillarda ukra'ina urushi we isra'iliye-pelestin toqunushi sewebidin, Uyghurlar mesilisi sel qariliwatqan weziyette, yehudiy jama'itide muhim tesirge ige “Éliy wizel insanperwerlik fondi” aldimizdiki künlerde “Uyghur irqiy qirghinchiliqini toxtitish” témisida muhakime yighini achmaqchi bolghan.

Bu yighin échilishtin ilgiri, yehudiy rabi shimuli yanklowiz (Shmuly Yanklowitz) 2-aprél küni “Amérika” zhurnilida “Barliq étiqadchi xelq xitaydiki Uyghur irqiy qirghinchiliqigha qarshi turushi kérek” mawzuluq bir maqale élan qilip, barliq din mensuplirini, bolupmu yehudiy, xiristiyan we musulman jama'itini xitay hökümitining Uyghurlargha yürgüzüwatqan irqiy qirghinchiliqini toxtitish üchün birlikte heriket qilishqa chaqirghan.

Aptor bu maqaliside, aldi bilen, medeniyetler toqunushi ewj alghan bu dewrde diniy zatlarning dunyadiki qabahetler we jem'iyettiki illetlerni islah qilish mejburiyitining barliqini, kündilik xewerler, weziyet özgirishlirining tesiridin halqip, exlaqiy, wijdaniy wezipisini ada qilishi kéreklikini bildürüp mundaq deydu: “Biz xudagha ishinidighan bendiler bolush süpitimiz bilen, kündilik xewerlerdin halqip, nöwettiki eng jiddiy exlaqiy mesilige diqqet qilishimiz kérek؛ bizge muhim bolghini mesilining qaysi teripide turush emes, belki xudaning iradisi boyiche ish qilishqa tirishish”.

Aptor mundaq dep yazidu: “Isra'iliye-pelestin toqunushi, hemjinisliqlarning toy qilishi dégendek mesililerdiki talash-tartishlar tügimeydu. Emma xiristiyanlar, yehudiylar we musulmanlar yaki démokratlar, jumhuriyetchiler we partiyesiz zatlarning hemmisi xitaydiki Uyghurlar uchrawatqan irqiy qirghinchiliq, yeni keng kölemlik tutqun, mejburiy emgek, diniy ziyankeshlik, shundaqla buningdin bashqa köpligen qirghinchiliq weqeliri, insaniyetning ghururi we diniy erkinlikining haqaretlinishi heqqide hempikirde bolmaqta”.

Sherqiy türkistan ölimalar birlikining re'isi alimjan bughda ependi zulumgha, zalimgha qarshi turushning islam dinidila emes, barliq dinlarda teshebbus qilinidighanliqini bildürdi.

Halbuki Uyghurlargha dindash bolghan musulmanlar bashqa din mensuplirigha baqqanda eng passip halette bolup, amérikadiki tunggan analizchi ma jü bu heqte toxtilip mundaq deydu: “Ereb-islam döletliridiki diniy zatlarni mustebitler kontrol qiliwalghan. Bu döletlerning diniy hoquqi we pikir erkinliki exlaq yaki kishilik qimmet qarishi üstige emes, hakimiyet béshidikilerning éhtiyaji we siyasiy nishani üstige qurulghan. Bu ehwal kishini nahayiti échinduridu. Lékin bu dégenlik, étiqadchi xelq Uyghurlar uchrawatqan irqiy qirghinchiliqqa könüp qalidu yaki uninggha perwa qilmaydu dégenlik emes. Méning köpligen musulman dostlirim xitay kompartiyesining Uyghurlargha yürgüzüwatqan jinayi qilmishliridin ghezeblinidighanliqi, nepretlinidighanliqini bildürdi hem xitayni eyiblidi. Emma mesile shuki, bu döletlerning hoquqi mustebitlerning qolida, ular exlaq, kishilik qimmet mesilisige emes, özining siyasiy we iqtisadiy menpe'etige köngül bölidu”.

Doktor shimuli yanklowiz yene bu yil 1-ayning 25-küni “Yehudiylar zhurnili” (Jewish Journal) da “Uyghurlarni untup qalmasliqimiz kérek” namliq bir maqale élan qilghan. Bu maqaliside u tewrattiki habil bilen qabil qissesini misal élip, habilni öltürüwetken qabilgha ghezeblen'gen perwerdigarning: “Iningning tökülgen qéni yer astidin manga nale-peryad qiliwatidu” dégenlikini neqil keltürgen. Andin “Perwerdigar belkim zulumgha uchrawatqan Uyghurlarning nale-peryadigha qulaq sélishimizni buyruydu. Eger biz Uyghurlar uchrawatqan irqiy qirghinchiliqqa qol qoshturup qarap tursaq, bizning qolimizmu qan'gha boyalghan bolidu” dep yazghan.

Rabi shimuli yanklowiz “Amérika” zhurnilida élan qilghan maqaliside, 2-dunya urushidiki yehudiy chong qirghinchiliqidin aman qalghan yazghuchi éliy wizel namida qurulghan “Éliy wizel insanperwerlik fondi” ni tilgha élip, “Bu fond bashquruwatqan bir birleshme yehudiy shirket xojayinliridin özliri qiliwatqan sodigha mejburiy emgek malliri ariliship qalmighanliqigha da'ir ispat teminleshni telep qildi. Eger xiristiyan dini teshkilatlirimu mushundaq qedemlerni alsa, uning tesiri téximu küchlük bolidu” dégen.

Aptor amérika we bashqa döletlerdiki xiristiyan jama'itinimu Uyghur irqiy qirghinchiliqini toxtitishqa dewet qilip mundaq dep yazghan: “Eger siz xiristiyan bolsingiz, Uyghurlar uchrawatqan basturushni toxtitish xizmitimizge hemkarlishishni xalisingiz, ‛éliy wizel insanperwerlik fondi‚ bashquruwatqan birleshmimizge qétiling؛ bu yil 4-ayning 17-künidin 18-künigiche nyu-york shehiride ötküzülidighan ikki künlük yighin'gha qatnishing. Eger buninggha qatnishalmisingiz, mejburiy emgek qétilghan markilarni tekshürüsh we uningdin saqlinish üchün siyasetchilerge bésim qilip, ulardin özliri turushluq shtat we döletlerde tedbir qollinishni, shirketlerningmu buninggha qétilishini telep qiling. Uyghur mejburiy emgek mallirini cheklesh buyruqi alliqachan chüshti, emma u téxi yéterlik ijra qilinmaywatidu, ijra'atni kücheytish kérek”.

Ma jü ependi dinlarning ortaq heqiqet we qimmet qarash üstide birleshmigiche, bir yerge kélelmeydighanliqini, nöwettiki weziyette buning emelge éshishining tes ikenlikini bildürüp mundaq dédi:

“Hazir Uyghur irqiy qirghinchiliqi mesilisige köngül bölüwatqanlar asasen dinlar ayrimichiliqini we bashqa mesililerni qayrip qoyghan erkinlik terepdarliri boluwatidu. Islam dini, yehudiy dini we xiristiyan dini sahesidikiler némishqa Uyghurlar mesiliside hazirghiche birlikke kélip heriket qilmaydu dégende, ularning arisidiki perq we oxshimighan köz qarashlar erkinlik we démokratiye terepdarlirigha baqqanda köp. Bu bir qarapla bilgili bolidighan bir mesile”.

Alimjan bughda ependining qarishiche, diniy sahediki ölimalar we teshkilatlar eger allaning bendisi bolghan insanning hoquqini qoghdash jehette birlikke kélelise, étiqadchi xelq arisidiki inawitini saqlap qalalaydu.

Rabi shimuli yanklowiz bu maqalisining axirida mundaq deydu: “Menche diniy zatlar bu mesiliside yétekchi rol oynaydighan shexsler emes. Emma buning üchün birer ish qilish, heriket qollinish kérek dep oylaymen. Chünki shuninggha ishinimenki, perwerdigar bizni yaxshiliq üchün yaratqan”.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.