Уйғур ирқий қирғинчилиқини тонуш мәсилиси әнгилийә әркин демократлар партийәсиниң хитабнамисигә киргүзүлгән

Вашингтондин мухбиримиз ирадә тәйярлиди
2024.06.11
Әнгилийә парламенти: “хитайниң уйғурларға тутқан муамилиси ирқий қирғинчилиқ” Хитай һөкүмитиниң уйғур илида елип бериватқан бастуруш һәрикәтлирини “ирқий қирғинчилиқ” дәп елан қилишқа чақириқ қилип өткүзүлгән намайиштин көрүнүш. 2021-Йили апрел, лодон.
Rehime teminligen

Бу йил 7-айниң 4-күни әнгилийәдә омумий сайлам өткүзүлидикән. Уйғур мәсилиси тунҗи қетим әнглийәдики бир сиясий партийәниң партийә хитабнамисидин орун алған.

Әнглийәдики һәрқайси сиясий партийәләр сайлам паалийәтлириниң ахирқи басқучлириға қәдәм қоюватқан мушу күнләрдә партийә хитабнамилирини елан қилип, һакимийәт бешиға чиққанда қилмақчи болған ишлирини җакарлашқа башлиған иди. Мана мушу қатарда әнгилийәдики асаслиқ сиясий партийәләрниң бири болған әркин демократлар партийәсиму 10-июн күни партийә хитабнамисини елан қилған.

Улар 10-июн күни елан қилған партийә хитабнамисидә өзлири һакимийәт бешиға кәлгән тәқдирдә, “уйғурларға қилиниватқан зулумни ‛ирқий қирғинчилиқ җинайити‚ дәп тонуш арқилиқ уйғурлар билән бир сәптә туридиғанлиқи” ни билдүргән.

Әркин демократлар партийәсиниң юқириқи мәйдани әнглийәдики кишилик һоқуқ саһәсиниң күчлүк алқишиға еришкән. Дуня уйғур қурултийи әнглийә ишханисиниң мудири рәһимә мәһмут ханим бу һәқтә “X” тә билдүргән инкасида, “әнглийәдики бир уйғур паалийәтчиси болуш сүпити билән әркин демократлар партийәсиниң уйғур ирқий қирғинчилиқини тонуш мәсилисини өз хитабнамисигә киргүзгәнликини қарши алған”. У буни җавабкарлиқни сүрүштүрүштики һәл қилғуч қәдәмләрниң бири, дәп баһалиған. Рәһимә ханим бүгүн радийомизниң зияритини қобул қилғандиму бу ноқтини тәкитлиди. Рәһимә ханим сөзидә, өзлириниң бу мәсилини сиясий партийәләрниң күнтәртипигә киргүзүш үчүн нурғун һәрикәт қилғанлиқини вә шуңа буни бир ғәлибә, дәп қарайдиғанлиқини билдүрди.

У мундақ деди: “әнглийәдә биз уйғур ирқий қирғинчилиқини тонушни партийәләрниң хитабнамисигә киргүзүш үчүн сиясий партийәләр билән нурғун қетим көрүштуқ, уларға доклат тәйярлидуқ, илтимас сундуқ. Әнглийә парламенти хитайниң уйғурларға қаритиватқан зулумлирини ‛ирқий қирғинчилиқ‚ дегән болсиму, әмма һөкүмәт техи буни етирап қилмиди. Шуңа һөкүмәт тәшкилләш еһтималлиқи болған партийәләрдин бириниң хитабнамисигә бу мәсилиниң киргүзүлүшини биз бир чоң ғәлибә дәп қараймиз.”

Әркин демократлар партийәси хитабнамисидә уйғур ирқий қирғинчилиқини тонуйдиғанлиқини билдүрүпла қалмай, йәнә хоңкоң вә тәйвән мәсилисидиму кәскин ипадилирини оттуриға қойған. Улар, хоңкоңлуқларни қоллашни күчәйтиш билән биргә йәнә тәйвән билән алақини күчәйтишниму тәкитлигән.

Улар бу һәқтә хитабнамисидә мундақ дәп язған: “биз хитайниң тәһдитигә учраватқан тәйвән қатарлиқ дөләтләр билән болған дипломатийә, иқтисад вә хәвпсизлик саһәлиридики алақимизни күчәйтимиз.”

Әнгилийәдики “хитайға қарши хәлқара парламентлар бирләшмиси” ниң иҗраийә директори лук де пулферд (Luke de Pulford) ниң бүгүн радийомизға дейишичә, әркин демократлар партийәсиниң хитабнамиси униң бүгүнгичә хитай билән йеқин мунасивәт орнитишни тәрғиб қилидиған тәпәккур усулиниң өзгәргәнликидин дерәк беридикән.

У елхетидә мундақ дегән: “мәнчә, бу һәқиқәтәнму хитайға алақидар болған әң яхши хитабнамә болуп һесаблиниду. Бу һазирғичә хитай һәққидики қилинған әң кәскин хитабнамә. У өз нөвитидә йәнә либерал демократлар бүгүнгичә қоллинип кәлгән вә хитай билән тәнқидсиз һалда арилишишни, мунасивәт орнитишни илгири сүридиған тәпәккур услубиниң ахирлашқанлиқиға вәкиллик қилиду.”

Нөвәттә, әнгилийәдики паалийәтчиләр әркин демократлар партийәсиниң бу хитабнамисиниң башқа сиясий партийәләргиму тәсир көрситишини үмид қиливатқан болуп, улар әнглийәдә һакимийәт йүргүзүватқан консерватиплар партийәси вә әмгәк партийәлиригә бу һәқтә чақириқ елан қилған. Мәлум болушичә, әнгилийә баш министири риши сунакниң партийәси болған консерватиплар партийәси 11-июн күни елан қилған хитабнамисидә уйғур ирқий қирғинчилиқини тонуш мәсилисини тилға алмиған, әмма улар хитайни әнгилийәниң дөләт хәвпсизликини қоғдашта диққәт қилишқа тегишлик дөләт қарайдиғанлиқини билдүрүп, илгирикигә қариғанда кәскинрәк ипадә қолланған.

Рәһимә ханим бизгә қилған сөзидә, һакимийәт бешидики партийә болған консерватиплар партийәсиниң хитабнамисини уйғур мәсилисидә интайин аҗиз, дәп қарайдиғанлиқини ейтти.

Һакимийәт бешидики консерватип партийәси вә бу партийәдин чиққан баш министир риши сунак хитай билән болған иқтисадий алақини күчәйтиш бәдилигә уйғур ирқий қирғинчилиқини етирап қилмаслиқ вә уйғур мәҗбурий әмгәк мәһсулатлириниң әнглийә базириға киришини чәкләштә үнүмлүк тәдбир қолланмиғанлиқи сәвәбидин тәнқидкә учрап келиватқан иди.

Рәһимә мәһмут ханим консерватиплар партийәсигә қайтурған очуқ инкасида, уйғур исминиң тилға елинмиғанлиқидин әпсусланғанлиқини билдүргән. У инкасида, “гәрчә консерватиплар партийәси хитабнамисидә уйғурларниң исмини тилға алмай туруп, мәҗбурий әмгәкни аяғлаштуруш вә диний әркинликни қоғдашни күчәйтидиғанлиқини дегән болсиму, бу йетәрлик әмәс” дәп тәкитлигән.

Әнгилийәдики әмгәкчиләр партийәсиниң хитабнамиси алдимиздики күнләрдә елан қилинидиған болуп, униңда хитай һәққидә қандақ мәзмунларниң орун алидиғанлиқи диққәт нуқтиси болмақта.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.