Америка авам палата әзаси хитайниң уйғурларға қаратқан «ирқий қирғинчилиқи» һәққидә гуваһлиқ йиғини чақиришни тәләп қилди

Мухбиримиз әркин
2020-07-15
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Америка авам палатасиниң җумһурийәтчи әзаси глен глотман(Glenn Grothman) әпәнди йиғинда сөзлимәктә. 2019-Йили 18-декабир, вашингтон.
Америка авам палатасиниң җумһурийәтчи әзаси глен глотман(Glenn Grothman) әпәнди йиғинда сөзлимәктә. 2019-Йили 18-декабир, вашингтон.
AP

Америка авам палатасиниң җумһурийәтчи әзаси глен глотман 13-июл авам палатаси дөләт хәвпсизлик назарәт комитетиниң рәиси стефен линчқа мәктуп йезип, хитай компартийәсиниң уйғурларға қарита елип бериватқан «ирқий қирғинчилиқи» һәққидә дәрһал гуваһлиқ йиғини чақиришни тәләп қилған.

Глен глотманниң тәкитлишичә, дөләт хәвпсизлик назарәт комитети гуваһлиқ йиғини чақирип, «хитай компартийәсиниң аз санлиқ милләтләрни бастурушиниң усули вә көлимини бекитилиши, һөкүмәтниң буниңға қарита барлиқ чариләрни ишлитиватқанлиқиниң айдиңлаштуруши, униң қошумчә қанунларға еһтияҗлиқ яки әмәсликини көрүп чиқиши шундақла хитай компартийәсиниң қилмиши вә униң вәһшийликини ашкарилиши керәк,» икән.

У һазир буни ашкарилашниң вақти икәнликини тәкитлигән. Глен глотман мәктупида хитай компартийәсиниң уйғур аяллирини кәң көләмлик туғмас қилиш һәрикити елип барғанлиқиға даир йеқинда ашкариланған дәлилләрниң өзлирини қаттиқ биарам қилғанлиқи, «хитай компартийәсиниң бир милйондин артуқ кишини лагерларға қамашни өз ичигә алған уйғур мәдәнийити, диний етиқадини системилиқ йоқитип кәлгәнлики, мана әмди униң уйғур аилилирини йоқитиш вә туғутни чәкләшкә киришкәнликини тәкитлигән. Глен глотманниң қәйт қилишичә, хитай компартийәсиниң һәрикити «бир ирқий қирғинчилиқ болуп, бу дәрһал чарә қоллинишни тәләп қилидикән.»

Биз 14-июл глен глотман билән стефен линчниң ишханисиға телефон қилип, уларни зиярәт қилишни тәләп қилдуқ. Улар зиярәт тәлипимизни язма әвәтишимизни тәләп қилди. Биз зиярәт илтимасимизни әвәткән болсақму, лекин һазирға қәдәр җаваб кәлмиди. Глен глосманниң мәктупи америка хәлқара диний әркинлик комитети шундақ америка авам вә кеңәш палаталиридики бир қисим әзалар хитайниң уйғурларға қаратқан қилмишиниң характерини бекитишни тәләп қиливатқан мәзгилдә йезилди.

Америка хәлқара диний әркинлик комитетиниң комиссари нури түркәлниң билдүрүшичә, у хитайниң қилмишини һөкүмәтниң «қирғинчилиқ» дәп тонушини тәшәббус қилидикән. У 14-июл бу һәқтики зияритимизни қобул қилғанда мундақ деди: «бизниң йеқинда чиқириватқан доклатлиримиз, сөзләватқан сөз-ибарә вә баянатлиримизға диққәт қилсиңиз «қирғинчилиқ» дегән сөзни ишлитип келиватимиз. Һәм ‹қирғинчилиқ' дәп тонушиниму мән шәхсән тәшәббус қиливатимән. Лекин бу мәсилини сиясий усул билән һәл қиламду, дипломатик усул билән һәл қиламду яки қануний усул билән һәл қиламду, бу пәқәт трамп һөкүмити дипломатлириниң қанун мәслиһәтчилириниң вә сиясәт түзгүчилириниңки пиланлиши вә иҗраатиға бағлиқ.»

Америка бирләшмә агентлиқи вә германийәлик уйғуршунас адриян зенз йеқинда айрим-айрим доклат елан қилип, хитай компартийәсиниң уйғур нопусини контрол қиливатқанлиқи, уйғур аяллириға қарита кәң көләмлик мәҗбурий туғмас қилиш вә бала чүшүрүш елип берип, йеқинқи бир қанчә йил ичидә уйғур нопусиниң шиддәтлик азийишини кәлтүрүп чиқарғанлиқини илгири сүргән. Адриян зензниң билдүрүшичә, уйғурларниң туғулушиниң контрол қилиниши б д т әһдинамисиниң ирқий қирғинчилиқ тоғрисидики бир ениқлимисиға чүшидикән. У америка авам палатасиниң гуваһлиқ йиғини чақириш илтимасиниң мувапиқ бир тәләп икәнликини билдүрди.

Адриян зенз 14-июл зияритимизни қобул қилғанда мундақ деди: «йеңи елан қилинған тәтқиқат доклатидики дәлилләр, болупму туғутни тохтитишқа даир дәлилләр ирқий қирғинчилиқниң алдини елиш тоғрисидики б д т әһдинамисиниң бир ениқлимисиға чүшиду. Пүтүн нопусни яки униң бир қисмини азайтиш вә йоқитишниң өзи диққәткә тегишлик қилмиштур. Лекин бу ‹ирқий қирғинчилиқ' дейишни пәқәт қануншунаслар бекитиду. Бу бир қануний ениқлима. Мениң буниңдики ролумни пәқәт дәлил билән тәминлигүчи, дәп қараймән. Лекин бу тоғрисида гуваһлиқ йиғини чақирип, һөкүмәт қанун мутәхәссислириниң дәлилләр асасида қануний ениқлима бериши мувапиқ.»

Адриян зензниң илгири сүрүшичә, бу мәсилиниң характеригә қарита ениқлима бериш америка ташқи ишлар министирлиқиниң мәсулийити икән. У мундақ дәйду: «өткән һәптә авам вә кеңәш палаталириниң 78 нәпәр әзаси ташқи ишлар министирлиқи билән малийә министирлиқиға мәктуп йезип, уйғур вәзийитиниң инсанийәткә қарши җинайәт яки ирқий қирғинчилиқ икәнликигә ениқлима беришни тәләп қилди. Бу хил һадисиләргә ениқлима бериш ташқи ишлар министирлиқиниң мәсулийити. Шуңа мән бу җәһәттики гуваһлиқ йиғинлирини пайдилиқ, дәп қараймән.»

Йеқинда кеңәш палата әзаси марко рубйо, мит ромней қатарлиқ америка дөләт мәҗлисиниң җумһурийәтчи вә дәмократчи болуп 78 нәпәр әзаси америка ташқи ишлар министири майк помпейо билән малийә министири минучинға мәктуп йезип, хитайниң уйғурларға тутқан муамилисиниң инсанийәткә қарши җинайәт, ирқий қирғинчилиқ яки әмәсликигә ениқлима беришни тәләп қилған. Америка хәлқара диний әркинлик комитетиниң комиссари нури түркәлниң тәкитлишичә, улар америка дөләт мәҗлисиниң «қирғинчилиқ» һәққидә гуваһлиқ йиғини чақириш вақти келип өтүп кәтти, дәп қарайдикән.

Нури түркәл мундақ деди: «вақти келип өтүп кәтти, дәп ойлаймиз. Чүнки бу мәсилә дөләт мәҗлисидә узундин бери көңүл бөлүнүватқан мәсилә. Дөләт мәҗлиси йеқинқи 3 йилдин бери партийә айримай, идеологийә айримай уйғур мәсилисидә наһайити мустәһкәм туруп келиватиду. Гуваһлиқ йиғини дөләт мәҗлиси әзалириниң хизмитидики әң муһим вә һалқилиқ нуқтиларниң бири. Улар гуваһлиқ йиғини арқилиқ йеңи пакит топлаш вә мутәхәссисләрдин мәслиһәт алиду. Шуңа дөләт мәҗлисиниң бу хил гуваһлиқ йиғинлирини бир қетим әмәс, бир қанчә қетим чақиришиға ишәнчим камил.»

Адриян зензниң йеқинда елан қилинған уйғур нопусиниң йеқинқи әһвали һәққидики доклати хәлқарада қаттиқ ғулғула қозғиған. У доклатида, уйғур нопусиниң көпийишиниң йеқинқи бир қанчә йил ичидә 60 нәччә % төвәнлигәнлики, буниң қәшқәр билән хотәндә 84% гә йетидиғанлиқини илгири сүргән. У 14-июл зияритимизни қобул қилғанда өзиниң доклати һәққидә тохтилип, уйғур дияридики вәһшийликләрниң һәр хил усулларда елип бериливатқанлиқи, нөвәттә уйғур нопусиниң гәвдиси һуҗумға учраватқанлиқини билдүрди.

Адриян зенз мундақ деди: «(уйғур) районидики вәһшийликниң шәкли һәр хил. Бу лагерларға солаш, түрмиләргә қамаш, ата-анилар билән пәрзәнтләрни айриветиш, тил вә диний етиқадни чәкләп, мәсчитләрни тақаш вә чеқиш дегәндәк нурғун шәкилләрни өз ичигә алиду. Лекин һазирқиси нопус гәвдисигә һуҗум қилип, туғушниң алдини елиш, бу арқилиқ уйғур нопусини чәкләштур. Бу вәзийәтниң йәнә бир балдаққа көтүрүлгәнликигә вәкиллик қилиду.»

Авам палата әзаси глен глотман мәктупида бирләшмә агентлиқиниң йеқинда елан қилған уйғур нопуси һәққидики доклатини нәқил кәлтүрүп, хитай компартийәсиниң хитайларни туғушқа риғбәтләндүрсиму, лекин уйғур нопусини йоқитиватқанлиқини тәкитлигән.

У хитай компартийәсиниң уйғурларға мәҗбурий туғут контроли, туғмас қилиш вә бала чүшүрүш һәрикити елип барғанлиқини әскәртип: «бирләшмә агентлиқиниң 6-айда елан қилинған йеңи анализида хитай һөкүмитиниң көп санлиқтики хитай пуқралириниң бир қисмини техиму көп пәрзәнт көрүшкә риғбәтләндүрсиму, лекин униң қәбиһ усулларни ишлитип, мусулманлар нопусини азайтиш һәрикитиниң бир қисми сүпитидә уйғурлар вә башқа аз санлиқ милләтләрниң туғулуш нисбитини төвәнлитишкә киришкәнлики ашкариланди,» дегән.

Толуқ бәт