Amérika awam palata ezasi xitayning Uyghurlargha qaratqan "Irqiy qirghinchiliqi" heqqide guwahliq yighini chaqirishni telep qildi

Muxbirimiz erkin
2020-07-15
Élxet
Pikir
Share
Print
Amérika awam palatasining jumhuriyetchi ezasi glén glotman(glenn grothman) ependi yighinda sözlimekte. 2019-Yili 18-dékabir, washin'gton.
Amérika awam palatasining jumhuriyetchi ezasi glén glotman(glenn grothman) ependi yighinda sözlimekte. 2019-Yili 18-dékabir, washin'gton.
AP

Amérika awam palatasining jumhuriyetchi ezasi glén glotman 13-iyul awam palatasi dölet xewpsizlik nazaret komitétining re'isi stéfén linchqa mektup yézip, xitay kompartiyesining Uyghurlargha qarita élip bériwatqan "Irqiy qirghinchiliqi" heqqide derhal guwahliq yighini chaqirishni telep qilghan.

Glén glotmanning tekitlishiche, dölet xewpsizlik nazaret komitéti guwahliq yighini chaqirip, "Xitay kompartiyesining az sanliq milletlerni basturushining usuli we kölimini békitilishi, hökümetning buninggha qarita barliq charilerni ishlitiwatqanliqining aydinglashturushi, uning qoshumche qanunlargha éhtiyajliq yaki emeslikini körüp chiqishi shundaqla xitay kompartiyesining qilmishi we uning wehshiylikini ashkarilishi kérek," iken.

U hazir buni ashkarilashning waqti ikenlikini tekitligen. Glén glotman mektupida xitay kompartiyesining Uyghur ayallirini keng kölemlik tughmas qilish herikiti élip barghanliqigha da'ir yéqinda ashkarilan'ghan delillerning özlirini qattiq bi'aram qilghanliqi, "Xitay kompartiyesining bir milyondin artuq kishini lagérlargha qamashni öz ichige alghan Uyghur medeniyiti, diniy étiqadini sistémiliq yoqitip kelgenliki, mana emdi uning Uyghur a'ililirini yoqitish we tughutni chekleshke kirishkenlikini tekitligen. Glén glotmanning qeyt qilishiche, xitay kompartiyesining herikiti "Bir irqiy qirghinchiliq bolup, bu derhal chare qollinishni telep qilidiken."

Biz 14-iyul glén glotman bilen stéfén linchning ishxanisigha téléfon qilip, ularni ziyaret qilishni telep qilduq. Ular ziyaret telipimizni yazma ewetishimizni telep qildi. Biz ziyaret iltimasimizni ewetken bolsaqmu, lékin hazirgha qeder jawab kelmidi. Glén glosmanning mektupi amérika xelq'ara diniy erkinlik komitéti shundaq amérika awam we kéngesh palataliridiki bir qisim ezalar xitayning Uyghurlargha qaratqan qilmishining xaraktérini békitishni telep qiliwatqan mezgilde yézildi.

Amérika xelq'ara diniy erkinlik komitétining komissari nuri türkelning bildürüshiche, u xitayning qilmishini hökümetning "Qirghinchiliq" dep tonushini teshebbus qilidiken. U 14-iyul bu heqtiki ziyaritimizni qobul qilghanda mundaq dédi: "Bizning yéqinda chiqiriwatqan doklatlirimiz, sözlewatqan söz-ibare we bayanatlirimizgha diqqet qilsingiz "Qirghinchiliq" dégen sözni ishlitip kéliwatimiz. Hem 'qirghinchiliq' dep tonushinimu men shexsen teshebbus qiliwatimen. Lékin bu mesilini siyasiy usul bilen hel qilamdu, diplomatik usul bilen hel qilamdu yaki qanuniy usul bilen hel qilamdu, bu peqet tramp hökümiti diplomatlirining qanun meslihetchilirining we siyaset tüzgüchiliriningki pilanlishi we ijra'atigha baghliq."

Amérika birleshme agéntliqi we gérmaniyelik Uyghurshunas adriyan zénz yéqinda ayrim-ayrim doklat élan qilip, xitay kompartiyesining Uyghur nopusini kontrol qiliwatqanliqi, Uyghur ayallirigha qarita keng kölemlik mejburiy tughmas qilish we bala chüshürüsh élip bérip, yéqinqi bir qanche yil ichide Uyghur nopusining shiddetlik aziyishini keltürüp chiqarghanliqini ilgiri sürgen. Adriyan zénzning bildürüshiche, Uyghurlarning tughulushining kontrol qilinishi b d t ehdinamisining irqiy qirghinchiliq toghrisidiki bir éniqlimisigha chüshidiken. U amérika awam palatasining guwahliq yighini chaqirish iltimasining muwapiq bir telep ikenlikini bildürdi.

Adriyan zénz 14-iyul ziyaritimizni qobul qilghanda mundaq dédi: "Yéngi élan qilin'ghan tetqiqat doklatidiki deliller, bolupmu tughutni toxtitishqa da'ir deliller irqiy qirghinchiliqning aldini élish toghrisidiki b d t ehdinamisining bir éniqlimisigha chüshidu. Pütün nopusni yaki uning bir qismini azaytish we yoqitishning özi diqqetke tégishlik qilmishtur. Lékin bu 'irqiy qirghinchiliq' déyishni peqet qanunshunaslar békitidu. Bu bir qanuniy éniqlima. Méning buningdiki rolumni peqet delil bilen teminligüchi, dep qaraymen. Lékin bu toghrisida guwahliq yighini chaqirip, hökümet qanun mutexessislirining deliller asasida qanuniy éniqlima bérishi muwapiq."

Adriyan zénzning ilgiri sürüshiche, bu mesilining xaraktérige qarita éniqlima bérish amérika tashqi ishlar ministirliqining mes'uliyiti iken. U mundaq deydu: "Ötken hepte awam we kéngesh palatalirining 78 neper ezasi tashqi ishlar ministirliqi bilen maliye ministirliqigha mektup yézip, Uyghur weziyitining insaniyetke qarshi jinayet yaki irqiy qirghinchiliq ikenlikige éniqlima bérishni telep qildi. Bu xil hadisilerge éniqlima bérish tashqi ishlar ministirliqining mes'uliyiti. Shunga men bu jehettiki guwahliq yighinlirini paydiliq, dep qaraymen."

Yéqinda kéngesh palata ezasi marko rubyo, mit romnéy qatarliq amérika dölet mejlisining jumhuriyetchi we demokratchi bolup 78 neper ezasi amérika tashqi ishlar ministiri mayk pompéyo bilen maliye ministiri minuchin'gha mektup yézip, xitayning Uyghurlargha tutqan mu'amilisining insaniyetke qarshi jinayet, irqiy qirghinchiliq yaki emeslikige éniqlima bérishni telep qilghan. Amérika xelq'ara diniy erkinlik komitétining komissari nuri türkelning tekitlishiche, ular amérika dölet mejlisining "Qirghinchiliq" heqqide guwahliq yighini chaqirish waqti kélip ötüp ketti, dep qaraydiken.

Nuri türkel mundaq dédi: "Waqti kélip ötüp ketti, dep oylaymiz. Chünki bu mesile dölet mejliside uzundin béri köngül bölünüwatqan mesile. Dölet mejlisi yéqinqi 3 yildin béri partiye ayrimay, idé'ologiye ayrimay Uyghur mesiliside nahayiti mustehkem turup kéliwatidu. Guwahliq yighini dölet mejlisi ezalirining xizmitidiki eng muhim we halqiliq nuqtilarning biri. Ular guwahliq yighini arqiliq yéngi pakit toplash we mutexessislerdin meslihet alidu. Shunga dölet mejlisining bu xil guwahliq yighinlirini bir qétim emes, bir qanche qétim chaqirishigha ishenchim kamil."

Adriyan zénzning yéqinda élan qilin'ghan Uyghur nopusining yéqinqi ehwali heqqidiki doklati xelq'arada qattiq ghulghula qozghighan. U doklatida, Uyghur nopusining köpiyishining yéqinqi bir qanche yil ichide 60 nechche % töwenligenliki, buning qeshqer bilen xotende 84% ge yétidighanliqini ilgiri sürgen. U 14-iyul ziyaritimizni qobul qilghanda özining doklati heqqide toxtilip, Uyghur diyaridiki wehshiyliklerning her xil usullarda élip bériliwatqanliqi, nöwette Uyghur nopusining gewdisi hujumgha uchrawatqanliqini bildürdi.

Adriyan zénz mundaq dédi: "(Uyghur) rayonidiki wehshiylikning shekli her xil. Bu lagérlargha solash, türmilerge qamash, ata-anilar bilen perzentlerni ayriwétish, til we diniy étiqadni cheklep, meschitlerni taqash we chéqish dégendek nurghun shekillerni öz ichige alidu. Lékin hazirqisi nopus gewdisige hujum qilip, tughushning aldini élish, bu arqiliq Uyghur nopusini chekleshtur. Bu weziyetning yene bir baldaqqa kötürülgenlikige wekillik qilidu."

Awam palata ezasi glén glotman mektupida birleshme agéntliqining yéqinda élan qilghan Uyghur nopusi heqqidiki doklatini neqil keltürüp, xitay kompartiyesining xitaylarni tughushqa righbetlendürsimu, lékin Uyghur nopusini yoqitiwatqanliqini tekitligen.

U xitay kompartiyesining Uyghurlargha mejburiy tughut kontroli, tughmas qilish we bala chüshürüsh herikiti élip barghanliqini eskertip: "Birleshme agéntliqining 6-ayda élan qilin'ghan yéngi analizida xitay hökümitining köp sanliqtiki xitay puqralirining bir qismini téximu köp perzent körüshke righbetlendürsimu, lékin uning qebih usullarni ishlitip, musulmanlar nopusini azaytish herikitining bir qismi süpitide Uyghurlar we bashqa az sanliq milletlerning tughulush nisbitini töwenlitishke kirishkenliki ashkarilandi," dégen.

Pikirler (0)
Share
Toluq bet