Венди шерман: “ирқий қирғинчилиқниң алдини елишта ялғуз җавабкарлиққа тартишниң өзила йетәрлик әмәс”

Мухбиримиз әркин
2022.07.19
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Венди шерман: “ирқий қирғинчилиқниң алдини елишта ялғуз җавабкарлиққа тартишниң өзила йетәрлик әмәс” Америка ташқи ишлар министирлиқиниң муавин министири венди шерман(Wendy Sherman) ханим америка ташқи ишлар министирлиқида ахбарат йиғинида. 2021-Йили 18-авғуст, вашингтон.
AP

Америка ташқи ишлар министирлиқи өткән һәптә америка дөләт мәҗлисигә өзиниң “әлей вейсел ирқий қирғинчилиқ вә вәһшийликниң алдини елиш” йиллиқ доклатини тапшуруп, ташқи ишлар министирлиқиниң өткән бир йил җәрянида уйғур ирқий қирғинчилиқини өз ичигә алған дуняниң һәр қайси җайлиридики ирқий қирғинчилиқ, инсанийәткә қарши җинайәт, вәһшийликләрни мөлчәрләш, алдини елиш вә җавабкарлиққа тартишта тутқан истратегийәси һәм қилған хизмәтлирини шәрһлигән.

Доклатта, уйғурларниң вәзийитигә алаһидә орун берилгән болуп, хитай һөкүмитиниң уйғурларға қарита садир қиливатқан ирқий қирғинчилиқ, инсанийәткә қарши җинайити вә мәҗбурий әмгәк қилмиши йәнә бир қетим қаттиқ тәнқид қилинған. Доклатта, “американиң иттипақдашлири вә шериклири билән давамлиқ һәмкарлишип, хитай хәлқ җумһурийитини шинҗаңдики инсанийәткә вә ирқий қирғинчилиққа хатимә беришкә чақиридиғанлиқи” ни билдүрүлгән.

Американиң “әлей вейсел ирқий қирғинчилиқ вә вәһшийликниң алдини елиш қануни” 2018-йили америкалиқ даңлиқ йәһудий язғучиси, хәйр-сахавәтчи, йәһудий чоң қирғинчилиқидин сақ қалған кишилик һоқуқ паалийәтчиси әлей вейселниң намида чиқирилған болуп, шуниңдин бери ташқи ишлар министирлиқи һәр йили дөләт мәҗлисигә йиллиқ доклат йоллап кәлгән. Бу йил униң 3-қетим бу хил доклатни йоллиши болуп һесаблиниду.

Доклатта, ташқи ишлар министири билинкенниң 2021-йили 7-айда уйғурлар билән көрүшкәнлики вә американиң хитай хәлқ җумһурийитиниң кишилик һоқуқ дәпсәндичиликини вә вәһшийлик җинайитини җавабкарлиққа тартиш әһдини ипадилигәнлики әскәртилип: “бу әһдиниң етник вә диний аз санлиқ гуруппилар, мәниви вә диний муритларға қарши бастурушта болған хитай хәлқ җумһурийити әмәлдарлириниң америкаға киришини рәт қилиш, малийә ембаргоси вә екиспорт чәклимисини өз ичигә алған җавабкарлиққа тартиш тәдбирлиридә ипадисини тапқанлиқи” тәкитләнгән.

Венди шерман америка ташқи ишлар министирлиқида өткүзүлгән бу һәқтики ахбарат йиғинида қилған сөзидә әлей вейселниң сөзини нәқил кәлтүрүп, инсан вә һөкүмәт болуш сүпитидә бу хил вәһшийликләргә қарши бир ишларни қилишниң бир вәзипә икәнликини ейтқан.

Венди шерман мундақ дәйду: “инсанниң һәрқандақ җайда учриған изтирапи һәммә йәрдики әр вә аялларни бирбири билән бағлайду. Бу сөз әлей вейсел 1986-йили нобел тинчлиқ мукапатини тапшурувалғанда ейтқан. Униң сөзи бизгә инсан болуш сүпитимиздә ирқий қирғинчилиқ, уруш җинайити вә инсанийәткә қарши җинайәтни өз ичигә алған зораванлиқ вә вәһшийликләргә көз юммаслиқ мәҗбурийитимиз барлиқини әскәртиду. Бу сөзләр йәнә инсан болуш сүпитимиз билән, һөкүмәт болуш сүпитимиз билән бизгә бу тоғрилиқ бир иш қилишму бизниң вәзипимиз икәнликини хатирилитиду”.

Венди шерман йәнә һәр күни дегүдәк владимир путинниң таҗавузчилиқ урушиниң бир парчиси сүпитидә украина хәлқигә қарита садир қилиниватқан вәһшийликләрни аңлап туруватқанлиқи, лекин украинаниң бу вәһшийлик садир болуватқан бирдин-бир җай әмәсликини, уйғурларниңму ирқий қирғинчилиқ вә инсанийәткә қарши җинайәткә учраватқанлиқини алаһидә тилға алди.

Венди шерман мундақ дәйду: “лекин һәммимизгә аянки, украина дунядики вәһшийлик вә кишилик һоқуқ дәпсәндичилики нәтиҗисидә кишиләр азаб-оқубәт чекиватқан, қаттиқ азаб тартиватқан бирдинбир җай әмәс. Булар җәнубий судан вә ефийопийәдә йүз бериватиду, биз җинсий вә җинс асасидики зораванлиқниң тоқунушта қорал сүпитидә ишлитиливатқанлиқи тоғрисидики хәвәрләрни аңлидуқ. Хитай хәлқ җумһурийитидә шинҗаңдики уйғурларға қарши ирқий қирғинчилиқ вә инсанийәткә қарши җинайәт садир қилинмақта. Афғанистанда, талибанлар кишилик һоқуқ, аяллар вә қизларниң түп әркинлики, етник вә диний аз санлиқ гуруппиларниң әзалири вә башқа аҗиз гуруппиларни давамлиқ дәпсәндә қилип кәлди. Сүрийәдә, әсәт һөкүмити уруш җинайити садир қилди. Бирмида, министир билинкен бу йилниң башлири бирма һәрбий даирилириниң роһиңгаларға қарши ирқий қирғинчилиқ вә инсанийәткә қарши җинайәт садир қилғанлиқини қарар қилди.”

Америка ташқи ишлар министирлиқиниң доклатида йәнә ташқи ишла министирлиқи вә америка хәлқара тәрәққият идарисиниң “шинҗаңдики мәҗбурий әмгәккә аит тәкшүрүш, доклат қилиш, аммиви тәшкилатларниң иқтидарини күчәйтиш вә бу җәһәттики паалийәтләрни қоллап кәлгәнлики” ни билдүргән. Доклатта ейтилишичә, “бу тиришчанлиқларниң нәтиҗисидә хитайниң мәҗбурий әмгәк қилмишиға даир доклатлар елан қилинип, хитай хәлқ җумһурийитиниң өз қилмишини инкар қилиш мәқситидә тарқатқан хата учурлирини рәт қилишқа ярдәм бәргән, шундақла президент байденниң 2021-йили 23-декабир күни имзалиған ‛уйғур мәҗбурий әмгикиниң алдини елиш қануни‚ тонуштурулған”.

Америка ташқи ишлар министирлиқидики ахбарат йиғинида йәнә америка хәлқара тәрәққият идарисиниң башлиқи исабел колман сөз қилип, америка һөкүмитиниң бу истратегийәсиниң вәһшийликкә қарши үнүмлүк вә тәшәббускар һәрикәт рамкиси тәминләйдиғанлиқини билдүрди.

Исабел колман мундақ дәйду: “биз бүгүн тонуштуруватқан бу әтраплиқ истратегийә америка һөкүмитиниң бизниң алдимиздики кризисни һәл қилишимиз керәк болупла қалмай, бәлки йәнә күндилик хәвәрләргә чиқмайдиған җайларға чөкүшимиз вә йәрлик һәмкарлашқучилар билән зич һәмкарлишишимиз керәкликини тонуп йәткәнликини әкс әттүриду. Бу истратегийәлик тәдбир, америка һөкүмитиниң вәһшийликләрниң алдини елишта йәрлик вә хәлқаралиқ шериклиримиз билән үнүмлүк вә тәшәббускарлиқ билән һәмкарлишишимиз, зөрүр тепилғанда буниң тәсирини азайтишимизға капаләтлик қилишини бир рамка билән тәминләйду”.

Униң ейтишичә, вәһшийлик алдини алғили болмайдиған қилмиш әмәс икән. У, вәһшийликниң алдини елишқа болуш-болмаслиқниң мәсилә әмәслики, бәлки балдур һәрикәт қилиш-қилмаслиқниң мәсилә икәнликини билдүрди. Исабел колман: “вәһшийликниң алдини алғили болиду. У алдини алғили болмайдиған муқәррәрлик әмәс. Вәһшийлик тасадипий йүз берип қалидиған ишму әмәс. Вәһшийлик йүз бериштин илгири һәмишә хәтәрлик амиллар вә агаһландуруш аламәтлири болиду. Мәсилә, вәһшийликниң алдини алаламдуқ-алалмамдуқ мәсилиси әмәс, бәлки алдини елиш мумкинчилики бар вақитта балдур һәрикәт қилиш-қилмаслиқ мәсилисидур” деди.

Лекин венди шерманниң ейтишичә, ирқий қирғинчилиқниң алдини елишта ялғуз җавабкарлиққа тартишниң өзила купайә қилмайдикән. У ахбарат йиғинида ирқий қирғинчилиқни тохтитишниң муһимлиқини билдүрди. Венди шерман мундақ дәйду: “биз вәһшийликләр йүз бәргәндин кейин һәрикәт қоллинип кәлдуқ. Кишилик һоқуқ дәпсәндичиликини һөҗҗәтләштүрүш, тәкшүрүш нәтиҗисини аммиға ашкарилаш, җавабкарларни әйибләш вә җазалаш, уларни сотта тәкшүрүш вә әйибләш, һаят қалғучилар вә уларниң җамаитигә ярдәм беришларни қилип кәлдуқ. Әлвәттә, бу тәдбирләр муһим. Дәрвәқә, җавабкарлиқни сүрүштүрүш, һәқиқәтни ашкарилаш, еғир зиянкәшлик қилғучиларни җазалаш, қурбанлар, һаят қалғанлар вә уларниң аилә-тавабиатлириға қарита мәлум дәриҗидә адаләтни қолға кәлтүрүш интайин муһим. Әмма җавабкарлиқни сүрүштүрүшла купайә қилмайду. Биз алди билән вәһшийлик, инсанийәткә қарши туруш җинайити, уруш җинайити вә ирқий қирғинчилиқниң алдини елиш үчүн тиришишимиз, шаһитларни қурбанларға айлиништин қоғдишимиз керәк”.

Америка ташқи ишлар министирлиқиниң доклатида йәнә американиң хитайниң мәҗбурий әмгәк, зиянкәшлик вә башқа дәпсәндичиликлиридин қечип йүргәнләргә давамлиқ ярдәм беридиғанлиқи, уйғурлар вә башқа аз санлиқ милләт вә диний гуруппиларниң әзалирини хитайға қайтуруп беришниң алдини елиш тиришчанлиқлирини изчил давамлаштуридиғанлиқи, шундақла америка федиратсийә тәкшүрүш идарисиниң өткән йили хитайниң чегра һалқиған паракәндичилик һәрикәтлиригә қарши аммиға йүзлинишни күчәйткәнлики тәкитләнгән.

Мәзкур доклати дәл хитай рәһбири ши җинпиң уйғур елини зиярәт қилип, йәрлик әмәлдарлардин хитай компартийәсиниң “шинҗаңни башқуруш истратегийәси” ни давамлиқ толуқ вә қәтий иҗра қилишни тәләп қилған һалқилиқ бир вақитта елан қилинған. Ши җинпиң 12-июлдин 15-июлғичә уйғур елидә елип барған зияритидә уйғурлар дияридики милләтләрдә “җуңхуа миллити ортақ еңи” ни техиму чоңқур турғузушни тәкитлигән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.