Adri'an zénz: 2040-yilghiche 4.5 Milli'on Uyghur nopusi yoqilidu

Muxbirimiz eziz
2021-08-25
Share
lager-urumchi-turpan-reuters.jpg Ürümchi bilen turpanning ariliqigha sélin'ghan "Terbiyelesh lagéri" ning sirtqi körünüshi. 2018-Yili 4-séntebir.
REUTERS

Yéqinqi mezgillerde Uyghurlar duch kéliwatqan ghayet zor kölemlik we sistémiliq siyasiy basturush herkitining emiliyette irqiy qirghinchiliq ikenliki toghrisida köpligen pikirler otturigha chiqiwatqan idi. Buninggha egishipla barliqqa kelgen qarshi pikirler xitay hökümitining biwaste inkar pikirliri asasida melum bolghan hemde irqiy qirghinchiliq heqqidiki eyibleshning emiliyette "Gherp dunyasidiki düshmen küchlerning qara sürkesh oyuni" ikenliki alahide tekitlen'gen idi. Washin'gton shehridiki "Komunizim qurbanliri xatire fondi" ning tetqiqatchisi, doktur adryan zénzning "Uyghurlarning nopus üstünlükini özgertish qurulushi: béyjing da'irilirining jenubiy shinjangdiki nopusni elalashturush istratégiyesi heqqide tehlil" témisidiki doklati 24-awghust küni gherp dunyasidiki ilmiy eserler neshriyatchiliqida bayraqdarliq ornida turuwatqan "Teylor we fransis guruhi" bashqurishidiki "Ottura asiya tekshürüshi" zhurnilining 2021-yilliq awghust sanida resmiy élan qilindi.

Mezkur doklattiki delil-ispat teriqiside tertip boyiche bérilgen hökümet höjjetliri xitay kompartiyesining gherezlik we meqsedlik halda Uyghurlarning nopusini tebi'iy köpiyishtin cheklewatqanliqini namayen qilidu. Uningda körsitilishiche, buni emelge ashurush üchün xitay hökümiti mejburiy tüs alghan tughut cheklesh tedbirliri, lagirlargha qamash we bashqa milletlerge toylashturush charilirini ijra qilmaqta iken. Nawada ehwal mushu teriqide dawam qilsa 2040-yiligha barghanda pütkül Uyghur milli'itning köpiyish nisbitide töt yérim milyon Uyghurning kémiyip kétishi éhtimalgha tolimu yéqin iken.

Aptorning bayan qilishiche, xitay hökümiti bu tedbirlerni ijra qilishta alahide küch serp qilghan nuqtilarning biri Uyghurlar köprek makanlashqan qeshqer, xoten, aqsu qatarliq wilayetlerdiki Uyghur nopusining shu jaydiki nopus nisbitide mutleq üstünlükni igilishi, xitay nopusining ulargha sélishturghanda "Az sanliq" bolup qalghanliqidek "Tetür ré'alliqni özgertish" urunushi iken. Xitay hökümitining bu jaylardiki Uyghur nopusining mutleq üstünlükni igilishi xitay metbu'atlirida "Nopus qurulmisini elalashturush" dep atalghan. Bu tebir boyiche bolghanda tarim wadisidiki herqaysi nahiye we sheherlerde xitay nopusining igiligen nisbiti ‍uyghur nopusining nisbitidin éship chüshkende "Nopusning elalashqanliqi" emelge ashqan hésaplinidiken.

Alaqidar mutexessislerning bayanlirida körsitilishiche, bu xil qipyalingach menidiki "Hökümran milletning nopus nisbitini mutleq üstün orun'gha chiqirish" neziriyisi 1940-yillarda natsistlar gérmaniyesi dewride keng kölemde ijra qilin'ghan tedbirlerning biri iken. Uningda "Aryan millitining aliy iriq ikenliki hemde ularning nopustiki elaliq ornini kapaletke ige qilish chaqiriqliri" eyni waqitta köplep bazar tapqan iken. Emdilikte bolsa xitay hökümiti ashuninggha oxshap kétidighan hadisini yene bir qétim otturigha chiqirishqa urunmaqta iken. Yene kélip bu xil "Nopusni elalashturush qurulushi" ni xitay hökümiti ashkara halda "Nopus qurulmsi we nopus bixeterlikining muhimliqini diqqettin saqit qilmighan halda térorluqning aldini élishtiki tedbir qatarida ijra qilish" ni tekitlimekte iken.

"Teylor we fransis guruhi" ning bu heqtiki obzorida Uyghurlarning xitaylardin pütünley perqliq bolghan milliy we diniy kimliki, ularning ottura asiya bilen bolghan tarixiy baghlinishi qatarliqlar alahide tekitlinish bilen birge, doktur adryan zénzning tetqiqat maqalisidiki bayanlar asasida xitay hökümitini sistémiliq irqiy qirghinchiliq qiliwatidu, dep qarashning pütünley emiliyetke uyghun ikenliki, yene kélip bu heqtiki munasiwetlik buyruqlarning birdek béyjingdin kéliwatqanliqi éytilidu. Yene bir yaqtin maqalida otturigha qoyulghan közqarashlar birleshken döletler teshkilatining "Qirghinchiliqning aldini élish we qirghinchiliqni jazalash ehdinamsi" diki qirghinchiliq maddilirining köp qismining nöwette Uyghurlarning béshigha kelgenliki, shundaq bolghanliqi üchün Uyghurlar duch kéliwatqan bu basturush herkitini "21-Esirdiki yéngi irqiy qirghinchiliq" dep atashqa bolidighanliqini algha süridu. Chünki adryan zénz özi éytqandek bu doklat xitay hökümitining "Shinjang meslisini hel qilish üchün Uyghurlarning nopus qurulmisini özgertish we elalashturush eng ünümlük chare" dégen nuqti'inezirini toluq eks ettüridiken.

Adryan zénzning bu heqtiki éytqanlirigha asaslan'ghanda kelgüsi 20 yilda tarim wadisidiki Uyghurlarning nopusi birnechche milyon töwenlesh bedilige xitay nopusining bu jaylardiki éshish nisbiti 25 pirsentke yétidiken. Bundaq bolghanda nopus sani jehette azayghan milletni kontrol qilish we asmilatsiye qilish téximu asan'gha chüshidiken. Hemmidinmu bekrek qabahetlik bolghini xitay hökümitining neziride Uyghurlarni "Chataqning menbesi" dep qarashning özi buningdin ilgiriki waqitlarda otturigha qoyulghan "Zira'etler arisidiki ziyandash chöplerni ximiyiwi dora chachqandek dorilap yoqitish kérek" dégen mentiqining emiliyetke tedbiqlinishi iken.

Doktur adryan zénzning bu maqalisi 24-awghusttin bashlap "Teylor we fransis guruhi" ning torigha chiqiriwétilgen bolup, xalighan kishining bu maqalini körelishi téximu köp kishilerning Uyghur qirghinchiliqi mesilisini chüshinishige ongayliq yaritidiken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet