Елеанор харт: “уйғур ирқий қирғинчилиқиниң илим саһәсидикиләр тәрипидин етирап қилиниши интайин муһим”

Ихтиярий мухбиримиз азиғ
2022.08.26
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Елеанор харт: “уйғур ирқий қирғинчилиқиниң илим саһәсидикиләр тәрипидин етирап қилиниши интайин муһим” “уйғур ирқи қирғинчилиқи : академик бирликниң барлиққа келиши” намлиқ мақалиниң аптори елианур харт.
RFA/Azigh

Хитайниң уйғур вә башқа түркий милләтләргә ирқий қирғинчилиқ йүргүзиватқанлиқи барғансери көплигән демукратик дөләтләр тәрипидин етирап қилинмақта. Бир қисим сиясийонлар вә сиясий саһәдики көзәткүчиләр хитайниң уйғур елидики сиясәтлириниң маһийитини асасий җәһәттин ирқий қирғинчилиқ дәп қараватқан болсиму, әмма илим саһәсидики бир қисим хадимлар вә қануншунаслар бу һәқтә йетәрлик мәлуматлар һәм дәлилләрниң йоқлини тәкитләп, бу мәсилидә иниқ позитсийә билдүрүштин өзини қачуруп кәлгән иди. Униң үстигә хитай һөкүмитиниң зор көләмдики дөләт тәшвиқат машинилирини ишқа селип, өзиниң уйғур районидики ирқий қирғинчилиқини йошурушқа урунуши, һәтта чәт әлләрдики бәзи кишилиләрни сетивелип, уларниң еғизи арқилиқ хитайниң пайдиси үчүн сөзлтиши, уйғурлар дуч келиватқан қирғинчилиқниң һәқиқий йүзини дуняға акара қилишта мәлум қийинчилиқларни туғдурған иди.

Явропа уйғур институтиниң тәтқиқатчиси елеанор харт (Eleanor Hart) тәрипидин йеқинда фирансуз университетиниң илмий мунбири “аос” да елан қилинған “уйғур ирқий қирғинчилиқи: илмий саһәдә бирликниң барлиққа келиши” намлиқ мақалә хәлқарадики уйғуршунас мутәхәссисләрниң зор диққитини қозғиған.

Фирансийәдә елип берилған уйғур ирқи қирғинчилиқиға қарши чоң типтики намайиш. 2021-Йили өктәбир.
Фирансийәдә елип берилған уйғур ирқи қирғинчилиқиға қарши чоң типтики намайиш. 2021-Йили өктәбир.
RFA/Azigh

Бу йил январ ейида фирансийә парламенти уйғур ирқий қирғинчилиқини рәсмий етирап қилғандин кейин, фирансийәдики бир қисим хитайпәрәст кишиләр вә “тиз пүкмәс фирансийә” партийәсиниң бәзи рәһбәрлири, уйғур ирқий қирғинчилиқини инкар қилидиған һәр хил сиясий рәдийәләрни оттуриға чиқиришқа урунуп кәлмәктә.

Явропа уйғур институтиниң мудири дилнур рәйһанниң қаришичә, елеанор хартниң мәзкур мақалисини фирансийә вә явропадики хитайпәрәс сиясий сәпсәтиләргә берилгән әтраплиқ вә илмий бир рәддийә дейишкә болидикән.

Бу мунасивәт билән дилнур рәйһан ханим зияритимизни қубул қилип, мәзкур мақалиниң илмий қиммити вә мәвҗут вәзийәттики әһмийити һәққидә тохталди. Мақалә уйғуршунас җоан симис финлей, тәтқиқтачи адриян зенз, қануншунас ерин фарәл розенберг вә хәлқара “ирқий қирғинчилиқ тәтқиқати” жорнилиниң мәсули дирк мозезларниң тәклип пикирлири билән пишшиқлап ишләнгән болуп, һәрқайси университетлиридики уйғуршунасларниң тәң имза қоюши билән елан қилинған.

Бу мунасивәт билән елеанор харт ханим зияритимизни қубул қилди. У уйғур қирғинчилиқиниң дуня илим саһәси тәрипидин етирап қелиниш әһвали тоғрисида тохтилип, мундақ деди: “мениңчә, ирқий қирғинчилиқ дегән сөзниң илим-пән дунясида қобул қилиниши нисбәтән сәл аста болди. Әмма бу уқумни ишлитиш җәһәттә нурғун аңлиқ вә илмий мәзмунлар мәвҗут. Мәнчә, франсийәниң илим-пән дуняси бу җәһәттә мутәәссип, инглиз тилидики илмий саһәму охшашла мутәәссип. Илим дунясиниң уйғур ирқий қирғинчилиқини етирап қилишиға бир аз вақит кәтти. Хитайниң уйғур елиға қаратқан миллий сиясити үстидә мутәхәссислириниң йерими дегүдәк нурғун тәтқиқатларда болди. Тәтқиқатчилар хәлқара қанун мутәхәссислири билән биллә ишлиди.”

У йәнә мундақ деди: “мениңчә, һазир буниң ирқий қирғинчилиқ әмәслики үстидики талаш-тартишлар барғансери азаймақта. Һәтта ирқий қирғинчилиқниң мумкинчиликини музакирә қилишни рәт қилидиған әһвалларниң әмди пут тирәп туралмайдиғанлиқи асасий җәһәттин ениқ.”

Елеанор харт мақалисидә, ирқий қирғинчилиқ елип барғучиниң нийитини испатлайдиған пүтүн амилларниң қирғинчилиқни бәлгиләштә һалқилиқ рол ойнайдиғанлиқини тәкитлигән. Елианор харт хитайниң уйғур сияситини ирқий қирғинчилиқ дейиштики һалқилиқ сәвәбләр тоғрисида тохтилип, мундақ деди: “хитайниң уйғурларға қаратқан сияситини ирқий қирғинчилиқ дәп атишимиздики сәвәб, бу сиясәтниң ирқий қирғинчилиқ шәртини һазирлаш үчүн керәклик болған бәлгилик амилларға игә болғанлиқидур. Хитай компартийәсиниң йоқури дәриҗилик әмәлдарлириниң сиясий нутуқлири вә йолйоруқлирида ениқ оттуриға қоюлған ирқий қирғинчилиқ муддиаси вә етник яки миллий топлуқниң мәлум бир қисмиға һуҗум қилғанлиқидәк реаллиқ ирқий қирғинчилиқниң испатидур.”

Мақалидә ейтилишичә, әбәдий әминлик уқуми уйғурларниң вәзийитини чүшиништә муһим әһмийәткә игә икән. Хитай нопус өзгәртиш арқилиқ кәлгүсидики һәр қандақ қаршилиқ һәрикитиниң алдини елишни нишан қилмақчи икән. Униңдин башқа йәнә мақалидә, хитайниң уйғурларға қаратқан ирқий қирғинчилиқ сиясити билән хитайниң уйғур елидики мустәмликә җәряниниң мунасивити әтраплиқ чүшәндүрүп берилгән. Елианор харт мақалисидә йәнә ирқий қирғинчилиқниң нопус тәңпуңлуқини таҗавузчиларға пайдилиқ қилишни мәқсәт қилидиғанлиқини, ирқий қирғинчилиқ вә зораванлиқниң хитайниң мустәмликә сияситиниң бир парчиси икәнликини ейтқан.

Дилнур рәйһан ханим зияритимиз давамида, уйғур елиниң мустәмликә тупрақ икәнликигә аит илмий қарашларниң илим дуняси тәрипидин қубул қилиниш җәряни тоғрисида тохталди.

Елеанор харт мақалисидә йәнә бирләшкән дөләтләр тәшкилатиниң ирқий қирғинчилиқниң алдини елиш билән мунасвәтлик алақидар һөҗҗәтлиригә имза қойған дөләтләрниң, ирқий қирғинчилиқ тәкшүрүп бекитилгәндин кийин буниңға қарши һәрикәт қилиш мәҗбурийитиниң бар икәнликини тәкитлигән.

Елеанор харт ханим зияритимиз давамида бирләшкән дөләтләр тәшкилатиниң алақидар һөҗҗәтлиригә қол қойған дөләтләрниң уйғур ирқий қирғинчилиқини тохтитиш мәҗбурийәтлири тоғрисида тохтилип мундақ деди:

“франсийә вә башқа дөләтләрниң ирқий қирғинчилиқни етирап қилиши интайин муһим. Уйғур ирқий қирғинчилиқини әмәлийәттә нурғун дөләтләрниң һөкүмәтлири әмәс, бәлки парламентлири етирап қилди. Мәсилән, франсийәдә президент макрон бу мәсилини техи рәсмий қубул қилмиди. Шуңа мениңчә, аввал һөкүмәтләрниң уйғур ирқий қирғинчилиқини рәсмий етирап қилиши мәсилиниң һәл қилиш чарилирини издәш, дипломатик вә иқтисадий йоллар арқилиқ хитайға бесим ишлитиш җәһәттин муһим бир башланғуч. Иқтисадий вә сиясий ембарголар ирқий қирғинчилиққа қарши муһим бир қәдәм.”

Уйғур ирқий қирғинчилиқи нөвәттә дуня сиясий саһәсидин башқа йәнә дуня илим саһәсидикиләр тәрипидинму омумйүзлүк етирап қилинишқа башлиған. Илим саһәсидики тәтқиқатчилар вә мутәхәссисләр, хитайниң ирқий қирғинчилиқ сияситиниң маһийитини чүшәндүргән илмий әсәрләрни көпләп елан қилмақта.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.