Élé'anor xart: “Uyghur irqiy qirghinchiliqining ilim sahesidikiler teripidin étirap qilinishi intayin muhim”

Ixtiyariy muxbirimiz azigh
2022.08.26
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Élé'anor xart: “Uyghur irqiy qirghinchiliqining ilim sahesidikiler teripidin étirap qilinishi intayin muhim” “Uyghur irqi qirghinchiliqi : akadémik birlikning barliqqa kélishi” namliq maqalining aptori éli'anur xart.
RFA/Azigh

Xitayning Uyghur we bashqa türkiy milletlerge irqiy qirghinchiliq yürgüziwatqanliqi barghanséri köpligen démukratik döletler teripidin étirap qilinmaqta. Bir qisim siyasiyonlar we siyasiy sahediki közetküchiler xitayning Uyghur élidiki siyasetlirining mahiyitini asasiy jehettin irqiy qirghinchiliq dep qarawatqan bolsimu, emma ilim sahesidiki bir qisim xadimlar we qanunshunaslar bu heqte yéterlik melumatlar hem delillerning yoqlini tekitlep, bu mesilide iniq pozitsiye bildürüshtin özini qachurup kelgen idi. Uning üstige xitay hökümitining zor kölemdiki dölet teshwiqat mashinilirini ishqa sélip, özining Uyghur rayonidiki irqiy qirghinchiliqini yoshurushqa urunushi, hetta chet ellerdiki bezi kishililerni sétiwélip, ularning éghizi arqiliq xitayning paydisi üchün sözltishi, Uyghurlar duch kéliwatqan qirghinchiliqning heqiqiy yüzini dunyagha akara qilishta melum qiyinchiliqlarni tughdurghan idi.

Yawropa Uyghur institutining tetqiqatchisi élé'anor xart (Eleanor Hart) teripidin yéqinda firansuz uniwérsitétining ilmiy munbiri “A'os” da élan qilin'ghan “Uyghur irqiy qirghinchiliqi: ilmiy sahede birlikning barliqqa kélishi” namliq maqale xelq'aradiki Uyghurshunas mutexessislerning zor diqqitini qozghighan.

Firansiyede élip bérilghan Uyghur irqi qirghinchiliqigha qarshi chong tiptiki namayish. 2021-Yili öktebir.
Firansiyede élip bérilghan Uyghur irqi qirghinchiliqigha qarshi chong tiptiki namayish. 2021-Yili öktebir.
RFA/Azigh

Bu yil yanwar éyida firansiye parlaménti Uyghur irqiy qirghinchiliqini resmiy étirap qilghandin kéyin, firansiyediki bir qisim xitayperest kishiler we “Tiz pükmes firansiye” partiyesining bezi rehberliri, Uyghur irqiy qirghinchiliqini inkar qilidighan her xil siyasiy rediyelerni otturigha chiqirishqa urunup kelmekte.

Yawropa Uyghur institutining mudiri dilnur reyhanning qarishiche, élé'anor xartning mezkur maqalisini firansiye we yawropadiki xitayperes siyasiy sepsetilerge bérilgen etrapliq we ilmiy bir reddiye déyishke bolidiken.

Bu munasiwet bilen dilnur reyhan xanim ziyaritimizni qubul qilip, mezkur maqalining ilmiy qimmiti we mewjut weziyettiki ehmiyiti heqqide toxtaldi. Maqale Uyghurshunas jo'an simis finléy, tetqiqtachi adriyan zénz, qanunshunas érin farel rozénbérg we xelq'ara “Irqiy qirghinchiliq tetqiqati” zhornilining mes'uli dirk mozézlarning teklip pikirliri bilen pishshiqlap ishlen'gen bolup, herqaysi uniwérsitétliridiki Uyghurshunaslarning teng imza qoyushi bilen élan qilin'ghan.

Bu munasiwet bilen élé'anor xart xanim ziyaritimizni qubul qildi. U Uyghur qirghinchiliqining dunya ilim sahesi teripidin étirap qélinish ehwali toghrisida toxtilip, mundaq dédi: “Méningche, irqiy qirghinchiliq dégen sözning ilim-pen dunyasida qobul qilinishi nisbeten sel asta boldi. Emma bu uqumni ishlitish jehette nurghun angliq we ilmiy mezmunlar mewjut. Menche, fransiyening ilim-pen dunyasi bu jehette mute'essip, in'gliz tilidiki ilmiy sahemu oxshashla mute'essip. Ilim dunyasining Uyghur irqiy qirghinchiliqini étirap qilishigha bir az waqit ketti. Xitayning Uyghur éligha qaratqan milliy siyasiti üstide mutexessislirining yérimi dégüdek nurghun tetqiqatlarda boldi. Tetqiqatchilar xelq'ara qanun mutexessisliri bilen bille ishlidi.”

U yene mundaq dédi: “Méningche, hazir buning irqiy qirghinchiliq emesliki üstidiki talash-tartishlar barghanséri azaymaqta. Hetta irqiy qirghinchiliqning mumkinchilikini muzakire qilishni ret qilidighan ehwallarning emdi put tirep turalmaydighanliqi asasiy jehettin éniq.”

Élé'anor xart maqaliside, irqiy qirghinchiliq élip barghuchining niyitini ispatlaydighan pütün amillarning qirghinchiliqni belgileshte halqiliq rol oynaydighanliqini tekitligen. Éli'anor xart xitayning Uyghur siyasitini irqiy qirghinchiliq déyishtiki halqiliq sewebler toghrisida toxtilip, mundaq dédi: “Xitayning Uyghurlargha qaratqan siyasitini irqiy qirghinchiliq dep atishimizdiki seweb, bu siyasetning irqiy qirghinchiliq shertini hazirlash üchün kéreklik bolghan belgilik amillargha ige bolghanliqidur. Xitay kompartiyesining yoquri derijilik emeldarlirining siyasiy nutuqliri we yolyoruqlirida éniq otturigha qoyulghan irqiy qirghinchiliq muddi'asi we étnik yaki milliy topluqning melum bir qismigha hujum qilghanliqidek ré'alliq irqiy qirghinchiliqning ispatidur.”

Maqalide éytilishiche, ebediy eminlik uqumi Uyghurlarning weziyitini chüshinishte muhim ehmiyetke ige iken. Xitay nopus özgertish arqiliq kelgüsidiki her qandaq qarshiliq herikitining aldini élishni nishan qilmaqchi iken. Uningdin bashqa yene maqalide, xitayning Uyghurlargha qaratqan irqiy qirghinchiliq siyasiti bilen xitayning Uyghur élidiki mustemlike jeryanining munasiwiti etrapliq chüshendürüp bérilgen. Éli'anor xart maqaliside yene irqiy qirghinchiliqning nopus tengpungluqini tajawuzchilargha paydiliq qilishni meqset qilidighanliqini, irqiy qirghinchiliq we zorawanliqning xitayning mustemlike siyasitining bir parchisi ikenlikini éytqan.

Dilnur reyhan xanim ziyaritimiz dawamida, Uyghur élining mustemlike tupraq ikenlikige a'it ilmiy qarashlarning ilim dunyasi teripidin qubul qilinish jeryani toghrisida toxtaldi.

Élé'anor xart maqaliside yene birleshken döletler teshkilatining irqiy qirghinchiliqning aldini élish bilen munaswetlik alaqidar höjjetlirige imza qoyghan döletlerning, irqiy qirghinchiliq tekshürüp békitilgendin kiyin buninggha qarshi heriket qilish mejburiyitining bar ikenlikini tekitligen.

Élé'anor xart xanim ziyaritimiz dawamida birleshken döletler teshkilatining alaqidar höjjetlirige qol qoyghan döletlerning Uyghur irqiy qirghinchiliqini toxtitish mejburiyetliri toghrisida toxtilip mundaq dédi:

“Fransiye we bashqa döletlerning irqiy qirghinchiliqni étirap qilishi intayin muhim. Uyghur irqiy qirghinchiliqini emeliyette nurghun döletlerning hökümetliri emes, belki parlaméntliri étirap qildi. Mesilen, fransiyede prézidént makron bu mesilini téxi resmiy qubul qilmidi. Shunga méningche, awwal hökümetlerning Uyghur irqiy qirghinchiliqini resmiy étirap qilishi mesilining hel qilish charilirini izdesh, diplomatik we iqtisadiy yollar arqiliq xitaygha bésim ishlitish jehettin muhim bir bashlan'ghuch. Iqtisadiy we siyasiy émbargolar irqiy qirghinchiliqqa qarshi muhim bir qedem.”

Uyghur irqiy qirghinchiliqi nöwette dunya siyasiy sahesidin bashqa yene dunya ilim sahesidikiler teripidinmu omumyüzlük étirap qilinishqa bashlighan. Ilim sahesidiki tetqiqatchilar we mutexessisler, xitayning irqiy qirghinchiliq siyasitining mahiyitini chüshendürgen ilmiy eserlerni köplep élan qilmaqta.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.